Саяхан би адууны арьсан гутал үйлдвэрлэдэг М.Доржбадам гэдэг бүсгүйтэй ярилцлаа. Тэр 2009 онд дөрвөн ажилтантай бизнесээ эхэлжээ. Өнөөдөр найман хүнийг тогтмол ажлын байртай болгосон, өөрийн бүтээгдэхүүн, хэрэглэгч, зах зээлтэй болсон амжилттай бизнес эрхлэгч болжээ.
Түүний бизнесийн нэг онцлог бол адууны арьс жилийн турш жигд нийлүүлэгддэг түүхий эд биш. Арьс шир бэлтгэх улиралд үйлдвэрлэгчид түүхий эдээ авч нөөцөлдөг. Яг тэр үед л мөнгө хэрэгтэй. Арилжааны банкуудаас зээл хүсэхэд улирлын чанартай гээд их хэмжээний барьцаа шаардана, олон материал бүрдүүлнэ, шийдвэр хүлээнэ. Бизнесийн боломж тэр бүр хүлээдэггүй.
М.Доржбадам энэ асуудлаа сүүлийн үед өөрөөр шийддэг болжээ. Орлогоо авдаг банкны дансныхаа хуулгыг илгээж, LendMN-ээс хэрэгтэй үедээ санхүүжилт авдаг болсон байна. Зээлээ тогтмол, найдвартай ашиглах тусам нөхцөл нь сайжирч, хүү буурдаг, мөн мөнгөтэй болсон үедээ хугацаанаас нь өмнө төлөх боломжтой нь түүнд таалагддаг гэж ярив.
Түүний яриаг сонсоод надад нэг асуулт төрсөн юм. Доржбадамын асуудал ганц гутлын үйлдвэрийн асуудал уу, эсвэл Монголын санхүүгийн тогтолцооны нэг том асуудлын жижигхэн дүр зураг уу?
Мөнгө байна. Харин түүнд хүрэх зам?
Бизнесийн амин судас бол санхүүжилт. Сайхан санаа, сайн бүтээгдэхүүн, зах зээл байлаа ч эргэлтийн хөрөнгөгүй бол бизнес өсөхгүй. Түүхий эдээ авч чадахгүй, тоног төхөөрөмжөө шинэчилж чадахгүй, шинэ ажилтан авч чадахгүй. Ялангуяа жижиг, дунд бизнесийн хувьд энэ бол хурц асуудал.
Монголын санхүүгийн системд арилжааны банкууд гол байр суурь эзэлдэг. Банк иргэд, аж ахуйн нэгжийн хадгаламжийг авч, тэр мөнгийг зээл болгон гаргадаг учраас эрсдэлдээ болгоомжтой хандах нь зүйн хэрэг. Зээлдэгчээ судална, орлогыг нь шалгана, барьцаа хөрөнгө шаардана. Энэ бол банкны буруу биш. Хадгаламж эзэмшигчдийн мөнгийг хамгаалах нь банкны үндсэн үүргийн нэг.
Гэхдээ энд нэг завсар үүсдэг. Бизнес нь ашигтай боловч барьцаалах үл хөдлөх хөрөнгө багатай хүн яах вэ? Орлого нь улирлын шинжтэй бизнес яах вэ? Түүхий эд нь яг өнөөдөр гарч ирсэн учраас хоёр сарын дараа биш, өнөөдөр эргэлтийн хөрөнгө хэрэгтэй байгаа үйлдвэрлэгч яах вэ?
Ийм эрэлт байгаа учраас банкнаас бусад санхүүгийн байгууллагууд буюу ББСБ-ууд бий болж, хөгжиж байна. Тоогоор харвал энэ салбар аль хэдийн жижиг биш болжээ. 2025 оны II улирлын байдлаар Монгол Улсад 573 ББСБ үйл ажиллагаа явуулж, нийт хөрөнгө нь 8.0 их наяд төгрөгт хүрсэн байна. Харьцуулбал, мөн үед 12 арилжааны банкны нийт актив 72.3 их наяд төгрөг байв. Өөрөөр хэлбэл, ББСБ-уудын нийт хөрөнгө банкны системийн активын 11 орчим хувьтай тэнцэх хэмжээнд хүрчээ. Түүнээс ч сонирхолтой нь ББСБ-ын нийт хөрөнгө 2023 оны II улирлын 3.9 их наяд төгрөгөөс хоёрхон жилийн дотор бараг хоёр дахин өссөн байна.
Энэ өсөлт нэг зүйлийг хэлж байна. Банк хүрч чадахгүй байгаа, эсвэл банкны уламжлалт зээлийн нөхцөлд тохирохгүй байгаа санхүүжилтийн эрэлт Монголын эдийн засагт багагүй байна. Тэд банкийг орлох гэж биш, банкны үйлчилгээ бүрэн хүрч чадахгүй байгаа зах зээлийн хэсгийг нөхөж ирлээ. Харин технологи хөгжихийн хэрээр энэ орон зайг нөхөх арга нь ч өөрчлөгдөж байна.
Барьцаанаас өгөгдөл рүү
Уламжлалт зээлийн нэг том асуудал бол мэдээллийн тэгш бус байдал. Зээл хүсэж байгаа хүн өөрийнхөө бизнесийг сайн мэднэ. Харин мөнгөө зээлдүүлэх гэж байгаа санхүүгийн байгууллага түүнийг төдийлөн мэдэхгүй. Тиймээс олон жилийн турш энэ үл мэдэгдэх эрсдэлийг барьцаа хөрөнгөөр бууруулж ирсэн.
Харин дижитал эдийн засаг үүнийг өөрчилж эхэллээ. Өнөөдөр бизнесийн банкны дансны гүйлгээ өөрөө мэдээлэл болж байна. Хэдий хэмжээний орлого ордог вэ? Орлого нь тогтвортой юу? Бизнес хэдэн жил ажилласан бэ? Зээлээ хэрхэн төлж байсан бэ? Мөнгөн урсгал нь ямар байна вэ?
Өөрөөр хэлбэл, банкны хувьд барьцаа итгэлцлийн гол баталгаа байж ирсэн бол дижитал санхүүгийн хувьд өгөгдөл итгэлцлийн шинэ баталгаа болж байна.
LendMN-ийн FlexiBusiness бүтээгдэхүүн үүний нэг жишээ юм. Тус компани 2024 онд барьцаагүй, дижитал бизнесийн зээлээ нэвтрүүлсэн бөгөөд 2026 оны тавдугаар сарын байдлаар 12 мянга гаруй бизнес эрхлэгчид санхүүжилт олгосон гэж мэдээлжээ.
2026 оны I улиралд бизнесийн зээл нь LendMN-ийн нийт зээлийн багцын 43.3 хувьд хүрсэн нь өмнөх оны мөн үеэс 17.3 нэгж хувиар өссөн байна. Энэ нь нэг талаас компанийн бизнесийн зээлийн өсөлтийг, нөгөө талаас хурдан, хүртээмжтэй эргэлтийн хөрөнгийн санхүүжилтийн эрэлт байгааг харуулж байна.
Яагаад хурд үнэ цэнтэй вэ?
Доржбадамын жишээ рүү эргээд оръё. Адууны арьс цуглуулах улирал ирлээ гэж бодъё. Түүхий эд байна. Үнэ боломжийн байна. Үйлдвэрлэгч авахад бэлэн. Харин мөнгө нь хүрэхгүй. Хэрэв санхүүжилт хоёр сарын дараа гарвал зээл гарсан ч бизнесийн боломж аль хэдийн өнгөрчихөж болно.
Энэ утгаараа жижиг бизнест зээлийн үнэ чухал боловч зээлийн хурд мөн адил үнэ цэнтэй. LendMN-ийн бизнесийн зээлийн хувьд орлого хүлээн авдаг банкны дансны хуулгад үндэслэн зээлийн эрхийг тооцож, барьцаа хөрөнгө шаардахгүйгээр 100 сая төгрөг хүртэлх санхүүжилт авах боломжтой гэж бүтээгдэхүүний нөхцөлдөө дурджээ. Мөн батлагдсан зээлийн шугамын хүрээнд хэрэгтэй үедээ дахин ашиглаж, ашигласан хугацаандаа хүү төлөх боломжтой.
Томоохон санхүүжилтийн хэрэгцээтэй бизнесүүдэд зориулсан FlexiBusiness шийдлээр нэг тэрбум төгрөг хүртэлх санхүүжилтийн хүсэлт хүлээн авч байгаа нь компанийн санал болгож буй бизнесийн санхүүжилтийн хүрээг улам тэлж байна.
Гэхдээ энд нэг зүйлийг мартаж болохгүй. Хурдан мөнгө үнэгүй мөнгө биш. ББСБ-ын санхүүжилтийн өртөг банкны зээлээс өндөр байх нь түгээмэл. LendMN-ийн одоо зарласан 100 сая төгрөг хүртэлх бизнесийн зээлийн сарын хүү бүтээгдэхүүний төрлөөс хамааран 3.99–4.50 хувь байна.
Тиймээс бизнес эрхлэгч зээлийн хурд, хүртээмжийг зөвхөн сарын хүүгээр биш, тухайн мөнгө бизнесдээ ямар өгөөж бий болгохтой хамтатган тооцох ёстой. Зээл авч бизнес өсгөх нэг хэрэг. Зээл авч өмнөх зээлээ төлөх бол өөр хэрэг.
Санхүүгийн хүртээмж нэмэгдэхийн хэрээр санхүүгийн сахилга бат ч нэмэгдэх ёстой.
Банк уу, ББСБ уу? Үнэндээ энэ асуултыг ингэж тавих нь өөрөө буруу. Монголын эдийн засагт банк ч хэрэгтэй, ББСБ ч хэрэгтэй. Цаашдаа финтек, хөрөнгийн зах зээл, венчур капитал, факторинг, лизинг зэрэг санхүүжилтийн олон хэлбэр улам хэрэгтэй болно.
Өрсөлдөөнтэй эдийн засгийн гол давуу тал нь хүн бүрийг нэг хаалгаар оруулах гэж оролддоггүйд оршино. Том үйлдвэрт урт хугацааны банкны санхүүжилт тохирч болно. Гарааны бизнест хөрөнгө оруулагч хэрэгтэй байж болно. Харин М.Доржбадам шиг улирлын эргэлтийн хөрөнгийн хэрэгцээтэй жижиг үйлдвэрлэгчид хурдан, уян хатан зээлийн шугам илүү тохиромжтой байж болно.
Хамгийн гол нь бизнес эрхлэгчид сонголттой байх ёстой. Санхүүгийн салбарын өрсөлдөөн гэдэг олон банк, олон ББСБ-тай байхыг хэлэхээс илүүтэй хэрэглэгчид хэрэгцээндээ тохирсон олон төрлийн санхүүжилтээс сонголт хийх боломжтой байхыг хэлнэ. Эндээс төрийн үүрэг ч тодорхой харагдана. Төр санхүүжилтийн замыг нь засах ёстой болохоос, хэн зээл авахыг сонгох ёсгүй.
Төр найдвартай дижитал таних систем, зээлийн мэдээллийн сайн сан, мэдээлэл солилцох аюулгүй дэд бүтэц, гэрээний хэрэгжилт, хэрэглэгчийн хамгаалалт, банк болон ББСБ-ын шударга өрсөлдөөнийг хангах ёстой. Өгөгдөл сайжрах тусам санхүүгийн байгууллага эрсдэлийг илүү зөв үнэлнэ. Эрсдэлээ зөв үнэлдэг болох тусам сайн зээлдэгчийн санхүүжилтийн өртөг буурах боломжтой. Ингэж байж барьцаа хөрөнгө багатай ч сайн бизнес эрхэлдэг хүн санхүүгийн системийн гадна үлдэхгүй.
Дөрвөөс найм
Доржбадам 2009 онд дөрвөн хүнтэй бизнесээ эхэлсэн. Өнөөдөр найман хүн ажилладаг. Дөрвөн шинэ ажлын байр. Макро эдийн засгийн статистикт дөрөв гэдэг бараг харагдахгүй тоо. Харин дөрвөн айлын хувьд энэ бол тогтмол орлого. Хүүхдийн сургалтын төлбөр. Хүнс. Орон сууц. Ирээдүй.
Монголд Доржбадам шиг дөрөв, тав, арван ажлын байр шинээр бий болгож чадах хэдэн мянган жижиг бизнес бий. Хэрэв 10 мянган жижиг бизнес тус бүр дөрвөн шинэ ажлын байр бий болговол 40 мянган ажлын байр болно.
Эдийн засгийг төрөлжүүлэх гэдэг заавал нэг аварга үйлдвэр барихыг хэлдэггүй. Мянга мянган жижиг бизнесийг нэг нэг алхмаар томруулахыг бас хэлнэ. Тэдэнд хэн нэгэн бизнес хийхийг зааж өгөх шаардлагагүй. Доржбадам 17 жил бизнесээ авч явжээ. Түүнд төрөөс бизнес эрхлэгч болгох хөтөлбөр хэрэггүй. Харин адууны арьс гарч ирэх яг тэр үед эргэлтийн хөрөнгө нь хэрэгтэй.
Монголд түүн шиг олон мянган бизнес эрхлэгч бий. Тэдэнд мөнгө тараах биш, мөнгөнд хүрэх замыг нь нээж өгөх хэрэгтэй. Жижиг бизнесийн хамгийн үнэтэй зүйл заримдаа мөнгө биш — хүлээх хугацаа.
Хамгийн том хөрөнгө нь заримдаа үл хөдлөх хөрөнгө биш — олон жил хөдөлмөрлөж бий болгосон бизнесийн түүх, мөнгөн урсгал, итгэлцэл.
Барьцаанаас өгөгдөл рүү шилжиж буй дижитал санхүүгийн жинхэнэ үнэ цэнэ чухам энд оршино.