Хичээл зүтгэл, даруу төлөв зан, хүмүүнлэг, бүрэн эрхт байдлын үнэ цэнийг шингээсэн ард түмний түүх гайхалтай. Олон том соёлын уулзварт орших энэ нутгийг Европын зүрх нь ч гэх. Влтава мөрөн усаараа, шимт хөндий, шидэт ой, зөөлөн толгодын амьдралыг тэтгэн, сүрлэг шилтгээнүүдийг хаяалсаар Прага хотын дундуур урсаж Эльба мөрөнтэй нийлдэг. Влтава мөрний ус бас баяр баясгалан, уйтгар гунигийн түүх, сэргэн мандалт ба уналтын үе, үймээн самуун ба тайван цагийн дурсамжийг шингээн урсана. Энэ славян үндэстний туулсан зам, түүхийн түрлэгийг үгээр буулгахад хангалттай биш бол Бедржих Сметанагийн “Má vlast” гэх зургаан симфони шүлгийн хоёр дахь “Влтава” нь эгэл буурайгаас энгүй их хөгжил цэцэглэлд хүрсэн ард түмний оюун санааг гайхамшигтай илэрхийлж мэдрүүлдэг.

Чех

Чех улсын гарал үүслийн тухай домог, 1894 онд Алоис Ийрасекийн өгүүлснээр, 7-р зуунаас эхлэлтэй. Ах дүү Чех, Лех нар төрөлх нутаг Хорватад нь дэгдсэн аймшигт дайнаас дүрвэн овог, аймгуудаа дагуулан шинэ нутгийн эрэлд гардаг. Урт удаан аялсны эцэст ах Чех нь Лех дүүтэйгээ салах ёс үйлдээд, цааш явав. Ард олон нь сульдаж ядарсан тул Ржип уулын бэлд хайгуулаа түр завсарлаж гэнэ. Нар мандах цагт Чех уулын орой дээр гаран харваас өмнө нь диваажин мэт үзэсгэлэнтэй, тансаг уудам газар тэнийн харагджээ. Энэ нутаг Чех омгийг үеийн үед тэтгэх увдистайг хувь тавилан биднийг хөтлөн авчирч харууллаа хэмээн бэлэгшээж хүмүүстээ зарлахад ард түмэн нь уухайлан баясч, шинэ нутгаа удирдагчийнхаа нэрээр нэрлэжээ.

Чехүүд газраа хичээнгүйлэн боловсруулж, төмөр эдлэл урлах дархны ажлыг дээдлэн эрхэлж, мэрэгшидэг болжээ. Учир нь төмөр бол дайны үед түрэмгийлэгчдээс хамгаалах зэвсэг, энхийн цагт тариа тарих, хураах хүчтэй хэрэгсэл байв. Он жилүүд өнгөрсөөр, хайрт удирдагч нь наян зургаа насандаа өөд болов. Ихээр гашуудсан ард түмэн нь цаашид ийхийг Лех дүүгээс нь хайж зөвлөгөө авав. Лех тэднийг аргадан тайвшруулж, Крок хэмээх ахмадыг ахлагчаа болгохыг санал болгов.

Либуше

Ухаалаг хаан Крок, Кази, Тета, Либуше гэгч гурван охинтой байв. Бага охин Либуше нь хаан ширээг залгамжлах чадвартай байсан боловч Чехийн эрчүүд удирдлагыг нь дурамжхан зөвшөөрч буйг гүнж мэдэрч байв. Тиймээс зөнч мэргэн Либуше Чехийн агуу их гүрнийг байгуулах Пржемысл хэмээх ажилсаг, тариачин хүн алсад байна гэж зөгнөөд түүний нутаг руу хүмүүсээ илгээж, хаанаа болгохоор урин авчруулсан гэнэ.

Олон жилийн дараа, Либуше хатан оюуныхаа мэлмийд тэнгэр ба одод ивээсэн, хорвоог бишрүүлсэн үзэсгэлэнт хотыг зөгнөн харжээ. Хадтай толгодын орой дээр нэгэн дархан шинэ гэрийнхээ босгыг барьж суугаагаар харагдаж гэнэ. “Ноёд ба дайчид гэрийн босгын өмнө тонгойн ёсолдгийн адил хамаг дэлхийн хүмүүс энэ хотын өмнө мэхийн ёслох болно” хэмээн Либуше айлдаж, ард түмэн нь өлзийтэй зөгнөлийг ивээн бүтээж, тэр хотоо Прага гэж нэрлэжээ.

Нэгэн удаа, элбэг дэлбэг цагт Чехийн ноёд Пржемыслээс зөвлөгөө авахаар хандаж гэнэ. Газар нь ургацаар арвин, ан амьтнаар баялаг ч ард түмэн нь эх орныхоо хил хязгаарыг даван үнэт эдлэлээ төмрийн түүхий эдээр солилцолгүйгээр, хүдрийг өөрсдөө олборлохыг хүссэнээ илэрхийлэв. Пржемысл, Либуше хоёр тунгаан бодсны эцэст хатан тэднийг Влтавагийн эргийн өндөр хадан цохио өөд дагуулан гарч, эх орныхоо дөрвөн зүг найман зовхист орших газрын баялгийн нөөц бүрийг нэг нэгээр нь зааж ийнхүү захив:

Эдгээр уулсын ордуудыг олсон хэн ч болов асар баян болно.

Энэ газарт орших хүдрүүд их хүчтэй тул урилгагүй зочид баялаг хайхаар ирнэ.

Ариун хайрыг мартваас хүч чадал мөхөж, ядрах цаг ирнэ.

Өвөг дээдэс, газар нутгаа дээдэлж, бие биенээ хүндэтгэж харьцаарай.

Баялагийн нөөц хязгаартай тул болгоомжтой, чадварлагаар зарцуулах нь чухал.

Зөгий уйгагүй хөдөлмөрлөж үүрээ бэхжүүлдгийн адил эдгээр баялагийг улсаа засахад зориулаарай.

Харийн хүнд өөрсдийн баялагаараа чөдөрлүүлэхгүйн тулд

Эх орныхоо баялагийг өөрсдөө арчилж хамгаалж хөгжүүлээрэй.

Ийнхүү хувь заяаныхаа эзэн байхын чухлыг сануулсан Либуше хатны мэргэн үгийг Чех түмэн гүн хүндэтгэлтэйгээр сонсож тунгаав.

Масарик

Олон зууны туршид Чехийн ард түмний тусгаар тогтнол Либушегийн зөгнөснөөр асар их сорилтыг даван туулжээ. Чехүүд Австрийн эзэнт гүрний харьяанд гурван зуу гаруй жилийн турш оршин тогтнож байв. 1848 онд нийгэм, эдийн засгийн доройтлын улмаас Европ тив даяар тус тусдаа тавин бослого гарчээ. Францын хувьсгал ба аж үйлдвэрийн шинэчлэл нь Европод засаглал ба баялгийн хуваарилалтын тогтолцоонд асар том өөрчлөлт авчирав.  

Хөрөнгөтөн ангиуд өсөн томорч улмаар төр засагт өөрсдийн шударга төлөөллийг шаардах тусам Европын хаад, язгууртнууд тариачдын хөдөлмөрийг урд өмнөх шигээ хялбархан шулж мөлжих боломжгүй болж байв. Энэ цагт үндсэн хууль батлах, бүх эрэгтэйчүүдийн сонгох эрхийг тогтоох зэрэг шинэ өөрчлөлт өрнөж байв. Ийнхүү хүн төрлөхтөн олон зуун жилээр тогтсон хаант засаглалыг эсэргүүцэн либерализм, республиканизм, социализм зэрэг улс төрийн туршилт хийж эхлэх эрин үе иржээ.

Өөрчлөлтийн энэ их давалгаан дээр услуудын үндсэрхэг үзэл санаа тодорч эхлэв. Славянуудын нутагт сэхээтнүүд эртний домог, ардын аман зохиолиос уламжилсан уран зохиол, хөгжим, урлаг, театрын жүжгүүд туурвиж байв. Ард түмнээ нэгтгэж харийн дарангуйллаас чөлөөлөх, тусгаар тогтнох гэсэн эртний хүсэл эрмэлзэл нь ингэж илэрхийллээ олж байв. Ийм нөхцөлд 1850 оны 3-р сарын 7-нд Моравийн Ходонин хотноо ажилчны гэр бүлд Томаш Гарриг Масарик мэндэлжээ. Ухаантай, хичээнгүй тэрээр чинээлэг айлын хүүхдүүдэд багшилж, шанд нь түүнийг Венийн, хожим нь Лейпцигийн их сургуульд дээд боловсрол эзэмшихэд нь тэдгээр айлууд дэмжлэг үзүүлжээ. Түүнд Платоны «гүн ухаант–хааны» ойлголт хүчтэй нөлөөлсөн байдаг. Ардчиллын үндэс нь хүмүүнлэг үзэл дээр сууриласан, том жижиг бүх үндэстэн нэр төртэй, тэгш эрхтэй, аюулгүй, чинээлэг амьдрах явдал гэж Масарик үзэж байлаа.

Масарик Карлын их сургуульд философийн профессороор ажиллаж, Чех, Словакийн шинэчлэл, сэргэлтийн сэдвээр нийтлэл, ном хэвлүүлж байв. 1886 онд эртний хоёр туульсын гар бичмэл олдоход Чехийн анхны түүхэн баримт мөн байх гэсэн шуугиан орон даяар дэгдэв. Масарик шүлгүүдийг орчин үеийн чех хэлнээс хуучин руу хөрвүүлснийг нотлож, туульсын жинхэнэ бусыг харуулсан судалгааны ажил хэвлүүлэв. Олон нийт түүнийг үндэсний урвагч хэмээн дургүйцэн гадуурхаж байсан ч тэрбээр “Үндэстний алдрыг хуурамч зүйл дээр босгож болохгүй” хэмээн зарчимдаа үнэнч үлджээ.

1891 онд Масарик болон түүний хамтрагчид Австри-Унгарын эзэнт гүрний их хурлын зөвлөл Рейхсратад сонгогдов. Тэд Чехословакийн үндэсний үзэл баримтлал, ялангуяа тариачдын эрхийг идэвхтэй хамгаалдаг либерал улс төрийн нам Младоческа Странаг төлөөлж байв. Гишүүнээр гурван жил ажиллахдаа Чех иргэдийн эрхийг өөрөөр танилцуулах шаардлагатайг Масарик ойлгожээ. Тэрээр Прагад буцаж ирээд олон чухал үндсэн ном, баримт бичвэрүүдийг хэвлүүлж, Карлын их сургуульд дахин багшилжээ.

1899 онд түүний ёс суртахуунч байр суурь дараачийн сорилтод тулгарав. Учир нь жүүдүүдийг гадуурхсан тохуурхалын улмаас аллагын хэрэгт гэм буруутанаар хилсээр шийтгүүлсэн иргэн Леопольд Хилснерийг амжилттай өмгөөлсөнд ард түмэн Масарикийг жүүдүүдээс авлига авсан хэмээн гүтгэж жигшин гадуурхав. Масарикийн ялалт нийгэмд нэр хүндээ алдахад хүргэж, гэр бүлд нь хүндээр тусчээ. Ийнхүү Чех, Словакуудын нийгэм, соёлын орчныг боловсролын замаар шинэчлэх шаардлагатайг Масарик ойлгов.

Тэрээр үндсэрхэг шовинизм, популизм, демагогизмын аюулыг урьдчилан харж байлаа. Үүнийг даван туулахын тулд бодит баримт ба шинжлэх ухаанд суурилсан логик үндэслэлтэй баталгаа болон эрэгтэй эмэгтэй бүх сонгогчидод хүрсэн оновчтой шийдэл зонхилсон чөлөөт ардчилалыг Масарик дэмжин сурталчилах болов. Ингээд 1900 онд Реалист намыг байгуулж Чехословакийн ард түмний эрхийг Рейхсратад хүлээн зөвшөөрүүлэх гэж долоон жил зүтгэжээ. Гэвч тэр зүтгэл нь Масарикийн ар гэр болон дэмжигчидэд нь зөвхөн хатуу дарамт шахалт авчиран талаар болов.

Дэлхийн 1-р дайн эхлэх үед Масарикийг эх орноос нь улс төрийн тэрс үзэлтэн хэмээн цөлжээ. Тэрээр Бенеш, Штефаник гэх хоёр шавийн хамт Чехословакийн үндэсний зөвлөлийг гадаадад байгуулж, Чехийн тусгаар тогтнолыг шаргуу сурталчилан Итали, Швейцарь, Франц, Их Британи, АНУ, Орос, Япон зэрэг улс дахь төрийн нам, зүтгэлтнүүдээс цэрэг армийн дэмжлэг авч эхлэв. Дайн дуусах үеэр Европын бүс нутгийн тогтвортой байдалд тусгаар тогтносон Чехословак улс нь онцгой ашигтай болохыг Холбоотны хүчинд Масарик итгүүлж чаджээ. 1918 онд Томаш Гарриг Масарик эх орондоо эргэн ирэхдээ улс төрийн тэрсүү үзэлтэн биш, харин шинэ улс үндэстний эцгийн хувиар эргэн иржээ.

Ийнхүү 1918 оны 10-р сарын 29-нд Бүгд Найрамдах Чехословак Улс байгуулагдав. Масарик жаран есөн настайдаа Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон бөгөөд 1920, 1927, 1934 онуудад дахин ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байв. Тэрээр албан тушаал хашиж байхдаа Чехословакийн эдийн засгийн хөгжил, дэд бүтцийн шинэчлэл болон цөөнхийнхөө эрхийг хамгаалсан олон үндэстэн цэцэглэн хөгжсөн улс орныг байгуулахад бүх хүчээ зориулж байв.

Мөн бүх иргэдэд тэгш боломж олгох үүднээс боловсролын байгууллагуудыг шинэчилж, шинжлэх ухаан ба соёлын дэвшлийг дэмжсэн шинэ тогтолцоог бий болгов. Масарик 1937 онд наян долоон насандаа таалал төгсжээ.

Томаш Гарриг Масарик бол онолыг практикт хэрэгжүүлж чадсан, гүн ухаантнаас улс төрийн манлайлагч болсон дэлхийн цөөн удирдагчдын нэг. Түүнийг Европын улс төрийн тавцанд гарч ирэх хүртэл тусгаар тогтносон Чехословак улс байгуулах санаа нь ард түмний хувьд далдын мөрөөдөл төдий байв. Тэрээр Чехословакуудыг дэлхийн улс төрд бие даасан улсын хувьд оролцож, ард түмний хувь тавиланг Европынхтой нэгтгэх гэсэн зориолгодоо хүрхийн тулд альваа хэрэгсэлгүй, тодорхой аргаа олоогүй байсан ч, Чехүүд хувь заяаныхаа эзэн нь дахин болно гэсэн итгэл үнэмшлийнхээ төлөө шаргуу хөдөлмөрлөсний эцэст мөрөөдөл биеллээ олжээ.

Түүний хэлснээр,  “Бид эхэндээ гар хоосон, цэрэг армигүй, үндсэн хуулийн уламжлалгүй, эдийн засгийн эмх замбараагүй нөхцөлд сулран дампуурсан мөнгөн тэмдэгтээс өөр зүйлгүй байв. Гэсэн хэдий ч бид сорилтыг даван туулж, өөрсдийгөө нэр төртэйгээр цагаатгалаа.”

Масарик хувийн ашиг сонирхол, нэр хүндээ золиослосон ч шударга ёс, үнэний төлөө тэмцсээр явсан жинхэнэ манлайлагч байв. Хүмүүнлэг ардчилал ба бүрэн эрхт байдлын төлөө тэмцэхдээ үлдээсэн түүний өв нь цаашид 20-р зуунд тулгамдсан олон гамшгийг даван туулах хүчин зүйл болж орчин цагт бодит хэвээр үлдэх учиртай байлаа.

Хавел

Шинээр бий болгосон технологи, тэдгээрийн хялбар хэрэглээ, эргэлт буцалтгүй үйлдэл нь дэлхийн 2-р дайны дараа хүн төрөлхтөнд урьд өмнө үзэж байгаагүй их хэмжээний зовлон, үхэл, сүйрлийг авчирав. Зөвлөлт Холбоот Улс дайны гол гамшгийг туулж Зүүн Европын орнуудыг чөлөөлсөн боловч, төдөлгүй бүс нутагт коммунист дэглэм тогтоов. Ийнхүү Зөвлөлт Холбоот Улс, Америкийн Нэгдсэн Улсын хооронд үзэл суртлын зөрчилдөөн үүсэн, хүйтэн дайныг дэгдээснээр холбоотон байсан орнууд дайснууд болж хувирав.

Европын хувь заяа тодорхойгүй байсан энэ үед либерал ардчиллын өв уламжлалдаа тулгуурлан Чехословак улс аж үйлдвэрээ сэргээх өөрийн арга барилыг боловсруулж эхлэв. Гэтэл 1948 оны 2-р сард Чехословакийн Коммунист нам ЗХУ-ын халдлагаар сүрдүүлэн засгийн эрхийг булаав. Ийнхүү чехословакийн ард түмний гэрэлт ирээдүйн итгэл найдвар дахин унтарлаа.

Энэ нөхцөлд, 1936 оны 10-р сарын 5-нд Вацлав Хавел Прага хотод урлагийг тэтгэгч, үл хөдлөх хөрөнгийн бизнес эрхлэгчдийн сэхээтэн гэр бүлд төржээ. Төрийн эргэлтээс болж түүний гэр бүлийн өмчийг төр хураан авч ах дүү Вацлав, Иван хоёрыг сургуульд сурахыг хориглов. Хэдийгээр хөгжимд суралцах хүсэлтэй байсан ч Хавел Прага дахь Чехийн Техникийн Их Сургуульд хоёр жил эдийн засгийн чиглэлээр суралцаад хаяжээ. Тэрээр олон төрлийн хэвлэлд нийтлэл, эссэгээ илгээж эхлэв.

Хавелын зохиосон жүжиг, уран зохиолууд Чехийн сэхээтэн олон нийтийн сэтгэлд гүн тусаж байв. Төрийн эрх баригчдын ард түмэнд амласан мөрөөдөл ба ядарч хоосорсон бодит байдлын ялгааг инээдмийн хэлбрээр илэрхийлсэн нь хүмүүсийн бодол санаанд гүнээ нийцэж байлаа. Ийнхүү Хавел сэхээтнүүдийн дунд нэр хүндтэй жүжгийн зохиолч, улс төрийн шүүмжлэгчээр танигдах болов. Түүнийг Коммунист дэглэмийн хөшүүн байдал, оюуны дарангуйлал, хэвлэл мэдээллийн хяналтыг шүүмжилсний төлөө дуугүй болгохын тулд төрийн гүйцэтгэх нэгжүүд мөрдөн мөшгиж, дарамтлан сүрдүүлж эхлэв.

Коммунист нам хэдийгээр Варшавын гэрээг чанд мөрдөж байсан ч, нам доторхи шинэчилэгчид төрийн эдийн засгийн хатуу барьцыг сулруулж, мөрийн хөтөлбөрөө илүү ардчилсан болгох, иргэдийг үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, улс орны хөгжилд өргөнөөр оролцуулахыг санал болгож байв. Энэ байр суурь 1968 онд “Прагийн хавар” хэмээх олон нийтийн хөдөлгөөнийг дэгдээв. Босогчид төр засгаа ЗХУ-ын зөвшөөрлөөс байнга хамаардагт нь бухимдаж улс төрийн хараат бус байдлыг шаардаж байлаа. 1968 оны 8-р сарын 21-нд Зөвлөлтийн танк Прага хотын төв рүү дайран орсноор шинэчлэлийн төлөө болгоомжтой урагшилж байсан оролдлого бүхэлдээ унтрав.

Үүний дараа хяналт, дарангуйлал улам чангарч, үгээ хэлэх бүх хэлбэрийг төрөөс бүрэн хориглов. Зохиолч, сэтгүүлч, чөлөөт сэтгэгчдийг төрийн байгууллагуудаас хөөв. 1976 онд “The Plastic People of the Universe” нэртэй underground хамтлагийн концертийг хориглож, гишүүдийг нь нийгмийг бурууд уруу татсан гэх үндэслэлээр баривчилжээ. Энэ явдал нь иргэдийн эсэргүүцлийн хөдөлгөөнийг өдөөв. Хавел болон нөхдүүд нь хүний эрхийн “Хартия 77” тунхаг бичгийг гаргав. Тус баримтанд 1975 оны Хельсинкийн хэлэлцээрт баталсан, хүний, улс төр, эдийн засаг, иргэний болон соёлын эрх чөлөөний эрхийг зөрчиж буйг сануулсан ба 243 хүн гарын үсэг зуржээ.

«Прагийн хаврыг» нухчин дарсан явдал нь дэлхийн ихэнх хэсэгт хийсэн хүн төрөлхтний коммунизмын туршилтын төгсгөлийн эхлэлийг тавив. Дарангуйлалын дэглэмийн уян хатан бус байдал нь бүх нийтийн төлөө шудрага шийдвэр гаргахад зайлшгүй шаардлагатай тухайн орны төр засаг, шүүх, хэвлэл мэдээлэл болон зах зээлийн хооронд байх хэрэгтэй хараат бус орон зай дутагдаж буйг тод харуулав. Эдгээр чухал хүчин зүйлүүдийн хоорондын хамааралгүй нөхцлийг бүрдүүлж байж, иргэдийн сайн сайхан амьдралын баталгааны суурь, эрх чөлөөт иргэдийн нийгмийн наад захын шаардлагыг төрөөс хангах учир нь илт болов.

1978 онд Хавел “Хүчгүйн хүч” нэртэй улс төрийн эссэ бичиж коммунист намын тойроод байгаа улс төрийн өөрчлөлт нь одоо зөвхөн иргэний нийгмийн хүсэл зоригоос хамаарч дарангуйллын дүрмээс татгалзахаас өөр аргагүй болсныг хэлжээ. Коммунистуудын дүрэм нь хүнийг төгс нэгдмэл нийгмийн гишүүн гэж харагдуулахыг оролдож байсан ч, үнэндээ өдөржин хүнд хөдөлмөрт нухлуулж, оройдоо бяцхан ертөнцдөө өөрийгөө түгжин ганцаардсан сэтгэлээ тайтгаруулахад л хүргэж байв. Энэ боолчлолоос гарах цорын ганц зам бол хувь хүн үнэнийг нуулгүй амьдрах, ёс зүйн манлайлал үзүүлэх явдал юм гэж Хавел бичжээ.

1979 онд Вацлав Хавел нийгмийг уруу татсан хэргээр дөрвөн жилийн хорих ял авчээ. 1980-аад он гэхэд коммунист тогтолцооны эдийн засгийн зогсонги байдал хямралын түвшинд хүрч Хавелын тэргүүлсэн сөрөг хүчний хөдөлгөөн аль хэдийн хүчээ авсан байв. Эрх чөлөөний төлөө тэмцэгчдийн сэтгэл зүйг гутаах гэсэн засгийн газрын оролдлого бүтэлгүйтэж байлаа. Улс төрийн олон тэрс үзэлтнүүд хувь заяагаа гартаа эргүүлэн авахаар нийгэм, олон нийтийг дайчлан хөдөлгөж 1989 оны 11-р сарын 17-нд тэдний хүчин чармайлт дэлхийг цочроосон “Хилэн хувьсгал” болж хувирав. Ийнхүү коммунист нам эрх мэдлээ өгөхөөс өөр аргагүйд хүрч дөчин жил үргэлжилсэн үзэл суртлын хүйтэн дайныг тайван замаар шийдвэрлэхэд энэ хувьсгал чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.

Вацлав Хавел 1989 оны 12-р сарын 29-нд Чехословакийн ерөнхийлөгчөөр сонгогдов. Тэрээр 1993, 1998 онуудад Чехийн ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдож байлаа. Хавел 2003 онд албан ажлаа дуусгасны дараа олон улсад хүний эрх болон улс төрийн бусад сэдвээр илтгэл тавин, ном зохиол бичиж нийгмийн хөгжилд идэвхитэй оролцсон хэвээр байв. Бүгд Найрамдах Чех Улс 2004 оны 5-р сарын 1-нд Европын холбоонд элсэв. Хавел 2011 онд далан таван настайдаа таалал төгсжээ.

Ерөнхийлөгч Хавел дарангуйлагчдаа хэзээ ч хатуу шийтгэж байгаагүй. “Би тэдэн шиг болмооргүй байна” гэдэг байв. Тэгхийн оронд цагаа эх орныхоо ирээдүйн төлөө, шударга, чинээлэг орчинг цогцлооход анхаарлаа хандуулан ажиллажээ. Хавелын хувьд улс төр гэдэг нь ямар нэгэн намын сонгуульд, хувь хүмүүсийн богино хугацааны ашиг сонирхолд хэрэглэдэг биш, улс орны нийтлэг эрх ашиг, урт хугацааны хөгжил цэцэглэлд ашиглах хэрэгсэл юм гэж үздэг байв. 1990 оны шинэ жилийн орой хэлсэн үгэндээ, тэрээр жинхэнэ тусгаар тогтнолын утга учрын тухай ярьж, манай үндэстэн хэдийгээр зовлон туулсан ч, бид шударга бус байдлын золиос болсон гээд бусдаас аврал хайх хэрэггүй гэжээ:

Манай улс дахин хэзээ ч хэн нэгний хавсарга, ядуу садан байх учиргүй. Бид бусдаас олон зүйлийг хүлээн зөвшөөрч, суралцах ёстой гэдэг нь үнэн, гэхдээ бидэнд ч бас санал болгох зүйл байгаа учраас бид цаашид тэдний эрх тэгш түнш шиг нь харьцах болно […]. Манай улс, хэрэв бид хүсвэл, хайр, харилцан ойлголцол, сэтгэл, оюуны хүчийг мөнхөд цацруулж чадна. Энэ санаагаа цаашид түгээн дэлгэрүүлж, Европын болон дэлхийн улс төрд хувь нэмэр оруулах боломж бидэнд байна.

Ийнхүү 20-р зууны эхээр Томаш Гарриг Масарикийн гэр бүл, дэмжигчидийн улс үндэстэнээ байгуулахын төлөө золиослон тэмцэж бий болгосон Чехийн ард түмний хүмүүнлэг, либерал ардчиллын уламжлалын алдрыг Вацлав Хавел сэргээв.

Коммунизмын дараа шинээр байгуулагдсан төр инфляци, ажилгүйдэл, орон сууцны хомсдол, өр, авлига хээл хахуультай тэмцэх хэрэгтэй байлаа. Унасан тогтолцооны балгас дээр зах зээлийн эдийн засгийг бий болгох асар том сорилттой тулгамдаж түүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд ардчилсан засгийн газрыг цоо шинээр байгуулахаас өөр сонголтгүй байв.

Эдүгээ Бүгд Найрамдах Чех Улс нь шинэ сорилтуудтай тулгарч байгаа ч, хувь хүний ​​эрх чөлөө, хүний ​​эрхийг дээдлэн, бүх иргэдэд тэгш боломж олгож, чөлөөт зах зээлийн капитализмд оролцоход нь дэмжиж, улмаар ил тод, хараат бус шүүхийн тогтолцоог бүрдүүлснээр иргэдийнхээ итгэлийг дааж, тэдний сонгосон мэдээллийн эх сурвалжууд нь үнэн зөв гэдэгт найдаж болохуйц тогтолцоотой төлөөллийн ардчилсан парламенттай орон юм. Төрийг удирдах нь иргэний нийгмийн үүрэг, төр бол ард түмнийхээ зарц гэдгийг ойлгодог хүчтэй дундаж давхарга байгаа нь үүнийг гэрчилдэг.

Вацлав Хавел цаг хугацаа, орчиндоо нийцсэн өөрчлөлтийг авчирсан хүмүүнлэг манлайлагч байв. Хавел ч, Масарик ч богино хугацааны сонгуулийн зорилгынхоо төлөө хоосон амлалт өгөөгүй. Бүрэн эрхт байдлаа хадгалахын тулд чехүүд олон зууны турш шаргуу тэмцэж, өөрсдийн хувь заяаны эзэн удаа дараа болж, шийдвэр ба үр дагаврын хариуцлага хүлээж сурсан ард түмэн билээ. Чехийг тусгаар тогтносон улс, олон улсын тавцанд чадварлаг, чинээлэг түнш болохыг хэн ч албадаагүй. Тэд гадаадын эрх баригчдын шийдвэрийн хохирогч бус хариуцлага, амжилтынхаа цорын ганц эзэн нь юм. Үүнийг тусгаар тогтнол, хүнлэг, шударга хөдөлмөрийн уламжлалаар өсөн хүмүүжсэн, эрх мэдэлтэй, боловсролтой сонгогчид нь баталгаажуулсан.

Өнөөдөр Бүгд Найрамдах Чех улс дэлхий дахинд Хавелын даруухан хэлсэнчлэн “ямар нэгэн зүйл”-ээс илүү ихийг санал болгож байна. Эмх цэгцтэй, ид шидийн мэт үзэсгэлэнт Прага л гэхэд дэлхийн өнцөг булан бүрээс жил тутам долоон сая зочдыг хүлээн авдаг. Чехүүд түүх соёлоо хадгалан, хотынхоо өвөрмөц өнгө төрх, дэд бүтцэд шинэлэг нэмэлтүүдийг оновчтой шигтгэн оруулдаг. Чех улс нь нийтлэг эрх ашгийнхаа төлөө өөрсдийгөө золиосолсон үндэсний шилдэг ухаантнуудын өв уламжлал нь юм.

Мөнгөн чимэг мэт урсах Влтава мөрөн нь үзэсгэлэнт Прага хотыг гоёсоор байна. Түүний арвин урсгал нь Либушегийн зөгнөлийг тээсээр хичээнгүй зүтгэл, хүмүүнлэг санаа, тусгаар тогнолын төлөө тэмцэж цаг хугацааны түүхэн түрлэгүүдийг даван туулж ирсэн ард түмний нууцыг намууханаар шивнэсэн хэвээр. Влтавагийн бүх нууцыг бид бүрэн мэдэх боломжгүй байх. Чех улсад дэлхийд өгөх их юм бий. Хэрэв бид үүр цайх үеэр Карлын гүүрэн дээрээс ид шидтэй энэ мөрний чимээг тогтон сонсвол Влтавагийн эгшиг, итгэл найдварын зөөлөн дуулалд умбах буй заа.

Ж. Ариунаа.
UB Post сонин хэвлэв. 
2024 оны 8-р сарын 14.

Зураг

• Dmitry A. Mottl. Vltava river in Prague. October 27, 2017. Photograph. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vltava_river_in_Prague.jpg.
• Kingkongphoto & www.celebrity-photos.com from Laurel Maryland, USA. Vaclav Havel © copyright John Mathew Smith 2001, Washington D.C. National press club May 13, 1997. October 24, 2010. Photograph. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vaclav_Havel.jpg.
• Cheng, Holly. Tomáš Garrigue Masaryk, bust portrait, facing left by Lomen Brothers 1920. March 22, 2015. Photograph. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tom%C3%A1%C5%A1_Garrigue_Masaryk_cph.3a46477.jpg.
• Yelkrokoyade. Přemysl a Libuše, Vyšehrad, Prague, Czech Republic. Sculpture designed by Josef Václav Myslbek in 1881. July 22, 2019. Photograph. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P%C5%99emysl_et_la_princesse_Libu%C5%A1e_par_Josef_Myslbeck_-_Parc_Vy%C5%A1ehrad_Prague.jpg.

 

Эх сурвалжууд

• Аникина, Татьяна. “КУЛЬТУРА ПЕРВОЙ РЕСПУБЛИКИ.” Accessed June 28, 2024. https://ruslo.cz/index.php/lektsii/item/1068-kultura-pervoj-respubliki.
• “Austria-Hungary | History, Definition, Map, & Facts | Britannica,” June 18, 2024. https://www.britannica.com/biography/Tomas-Masaryk.
• Biographics. Tomáš Masaryk: The Father of Czechoslovakia, 2020. https://www.youtube.com/watch?v=JJkK-A0Hkos.
• “Czechoslovakia | History, Map, & Facts | Britannica,” May 17, 2024. https://www.britannica.com/place/Czechoslovakia.
• “Czechoslovakian President Address | C-SPAN.Org.” Accessed July 5, 2024. https://www.c-span.org/video/?10917-1/czechoslovakian-president-address.
• Eliza. “Happy Birthday to Smetana’s ‘The Moldau’!,” April 3, 2022. https://interlude.hk/on-this-day-4-april-bedrich-smetana-vltava-the-moldau-was-premiered/.
• Enkhzhargal, Dagwasümberelijn. Bügd najramdakh Chjekh uls: tüükh, sojol, uls tör, edijn zasag Mongol uls – Bügd najramdakh Chjekh ulsyn kharilcaa. Ulaanbaatar: MUIS-ijn khewlekh üjldwer, 2021.
• Ethics and Culture. “Vaclav Havel and the Power of the Powerless,” March 9, 2021. http://www.ethicsandculture.com/blog/2021/vaclav-havel-and-the-power-of-the-powerless.
• Google Arts & Culture. “President Tomáš Garrigue Masaryk.” Accessed June 29, 2024. https://artsandculture.google.com/story/president-tomáš-garrigue-masaryk/JgVhxLb7bBcA8A.
• Jan24. Tomáš Garrigue Masaryk, 2014. https://www.youtube.com/watch?v=LYWXRexth9g.
• Křištanová, Dita. 100 Významných Českých Osobností. Říčany: Nakladatelství SUN, 2019.
• Noble, Thomas F. X. et al. Western Civilization: The Continuing Experiment. 3rd ed. Boston: Houghton Mifflin, 2002.
• Rinchen, B. “Эртний Чех Домог, Тууж.” Бямбын Ренчин Vol. 4. Ulaanbaatar: Nepko Publishing, 2018.
• “Tomáš Masaryk | Founding Father of Czechoslovakia | Britannica.” Accessed June 28, 2024. https://www.britannica.com/biography/Tomas-Masaryk.
• “Либушины Пророчества На Сказка.Ру.” Accessed June 28, 2024. https://www.skazka.ru/story/irasek/libushiny-prorochestva/?ysclid=lxtxn3n299167055297.
• «Философ На Троне. Томаш Масарик», 2017. https://www.youtube.com/watch?v=eIOR7Um69zw.

Монгол Улсын Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуулийн хүндэт доктор

Сэдэв:

1. Монголчууд бид хэрхэн өөрчлөгдсөн байна?
2. Яагаад Монгол орон руу татагдав?
3. Монголын урлаг, уран зураг сонирхох болсон нь
4. Хүүхдийн хөгжил яагаад чухал вэ?
5. “Өвсний үндэс”-ийн санаа яаж гарсан бэ?

Англи-Америкийн Их Сургуулийн профессор

Сэдэв:

1. Чех улс кроны доллартай харьцах ханшийг яаж барьж чадаж байна вэ?
2. Засгийн газрын өрийг ДНБ-тэй харьцуулсан хязгаарлалт байдаг уу?
3. Чех улсад энэ боловсролын салбарын хэдэн хувийг хувийн хэвшил авч явж байна вэ?
4. Консерватив улс төрийн үнэт зүйлс дэх чөлөөт зах зээл гэж юу вэ?

Сэдэв:

1. “Хоёр уулзалт-Нэг хүн” Монголын гадаад бодлогын нарийн алхам
2. 1.3 сая сурагч сургуульдаа явлаа. Гар утас нь үлдлээ
3. Fitch “B+” – магтаал уу, анхааруулга уу?

UNEP-CAS-ийн Цөлжилттэй тэмцэх судалгаа, олон улсын төвийн Ерөнхий захирал

Сэдэв:

1. Өмнөх COP-той харьцуулахад энэ удаа Улаанбаатарт зохиож байгаа COP17 ямар ялгаатай байна, ямар онцлог байна?
2. Монгол дахь цөлжилтийн байдлыг та юу гэж дүгнэж байна?
3. Ямар төрлийн мод өндөр, шигүү ургадаг юм бэ?
4. 4.Бэлчээрийн талхлагдах асуудлыг БНХАУ яаж шийдсэн бэ?
5. Монголын говиос элсэн шуурга нөлөөлдөг тухай

Сэдэв:

1. Газар нутгийг сэргээх тунхаг үйлдэл болсон уу?
2. 7.7 гэдэг тооны ард юу нуугдаж байна вэ?
3. Бензиний хомсдол ба хичээлийн хэрэгсэл

Саяхан би адууны арьсан гутал үйлдвэрлэдэг М.Доржбадам гэдэг бүсгүйтэй ярилцлаа. Тэр 2009 онд дөрвөн ажилтантай бизнесээ эхэлжээ. Өнөөдөр найман хүнийг тогтмол ажлын байртай болгосон, өөрийн бүтээгдэхүүн, хэрэглэгч, зах зээлтэй болсон амжилттай бизнес эрхлэгч болжээ.

Түүний бизнесийн нэг онцлог бол адууны арьс жилийн турш жигд нийлүүлэгддэг түүхий эд биш. Арьс шир бэлтгэх улиралд үйлдвэрлэгчид түүхий эдээ авч нөөцөлдөг. Яг тэр үед л мөнгө хэрэгтэй. Арилжааны банкуудаас зээл хүсэхэд улирлын чанартай гээд их хэмжээний барьцаа шаардана, олон материал бүрдүүлнэ, шийдвэр хүлээнэ. Бизнесийн боломж тэр бүр хүлээдэггүй.

М.Доржбадам энэ асуудлаа сүүлийн үед өөрөөр шийддэг болжээ. Орлогоо авдаг банкны дансныхаа хуулгыг илгээж, LendMN-ээс хэрэгтэй үедээ санхүүжилт авдаг болсон байна. Зээлээ тогтмол, найдвартай ашиглах тусам нөхцөл нь сайжирч, хүү буурдаг, мөн мөнгөтэй болсон үедээ хугацаанаас нь өмнө төлөх боломжтой нь түүнд таалагддаг гэж ярив.

Түүний яриаг сонсоод надад нэг асуулт төрсөн юм. Доржбадамын асуудал ганц гутлын үйлдвэрийн асуудал уу, эсвэл Монголын санхүүгийн тогтолцооны нэг том асуудлын жижигхэн дүр зураг уу?

Мөнгө байна. Харин түүнд хүрэх зам?

Бизнесийн амин судас бол санхүүжилт. Сайхан санаа, сайн бүтээгдэхүүн, зах зээл байлаа ч эргэлтийн хөрөнгөгүй бол бизнес өсөхгүй. Түүхий эдээ авч чадахгүй, тоног төхөөрөмжөө шинэчилж чадахгүй, шинэ ажилтан авч чадахгүй. Ялангуяа жижиг, дунд бизнесийн хувьд энэ бол хурц асуудал.

Монголын санхүүгийн системд арилжааны банкууд гол байр суурь эзэлдэг. Банк иргэд, аж ахуйн нэгжийн хадгаламжийг авч, тэр мөнгийг зээл болгон гаргадаг учраас эрсдэлдээ болгоомжтой хандах нь зүйн хэрэг. Зээлдэгчээ судална, орлогыг нь шалгана, барьцаа хөрөнгө шаардана. Энэ бол банкны буруу биш. Хадгаламж эзэмшигчдийн мөнгийг хамгаалах нь банкны үндсэн үүргийн нэг.

Гэхдээ энд нэг завсар үүсдэг. Бизнес нь ашигтай боловч барьцаалах үл хөдлөх хөрөнгө багатай хүн яах вэ? Орлого нь улирлын шинжтэй бизнес яах вэ? Түүхий эд нь яг өнөөдөр гарч ирсэн учраас хоёр сарын дараа биш, өнөөдөр эргэлтийн хөрөнгө хэрэгтэй байгаа үйлдвэрлэгч яах вэ?

Ийм эрэлт байгаа учраас банкнаас бусад санхүүгийн байгууллагууд буюу ББСБ-ууд бий болж, хөгжиж байна. Тоогоор харвал энэ салбар аль хэдийн жижиг биш болжээ. 2025 оны II улирлын байдлаар Монгол Улсад 573 ББСБ үйл ажиллагаа явуулж, нийт хөрөнгө нь 8.0 их наяд төгрөгт хүрсэн байна. Харьцуулбал, мөн үед 12 арилжааны банкны нийт актив 72.3 их наяд төгрөг байв. Өөрөөр хэлбэл, ББСБ-уудын нийт хөрөнгө банкны системийн активын 11 орчим хувьтай тэнцэх хэмжээнд хүрчээ. Түүнээс ч сонирхолтой нь ББСБ-ын нийт хөрөнгө 2023 оны II улирлын 3.9 их наяд төгрөгөөс хоёрхон жилийн дотор бараг хоёр дахин өссөн байна.

Энэ өсөлт нэг зүйлийг хэлж байна. Банк хүрч чадахгүй байгаа, эсвэл банкны уламжлалт зээлийн нөхцөлд тохирохгүй байгаа санхүүжилтийн эрэлт Монголын эдийн засагт багагүй байна. Тэд банкийг орлох гэж биш, банкны үйлчилгээ бүрэн хүрч чадахгүй байгаа зах зээлийн хэсгийг нөхөж ирлээ. Харин технологи хөгжихийн хэрээр энэ орон зайг нөхөх арга нь ч өөрчлөгдөж байна.

Барьцаанаас өгөгдөл рүү

Уламжлалт зээлийн нэг том асуудал бол мэдээллийн тэгш бус байдал. Зээл хүсэж байгаа хүн өөрийнхөө бизнесийг сайн мэднэ. Харин мөнгөө зээлдүүлэх гэж байгаа санхүүгийн байгууллага түүнийг төдийлөн мэдэхгүй. Тиймээс олон жилийн турш энэ үл мэдэгдэх эрсдэлийг барьцаа хөрөнгөөр бууруулж ирсэн.

Харин дижитал эдийн засаг үүнийг өөрчилж эхэллээ. Өнөөдөр бизнесийн банкны дансны гүйлгээ өөрөө мэдээлэл болж байна. Хэдий хэмжээний орлого ордог вэ? Орлого нь тогтвортой юу? Бизнес хэдэн жил ажилласан бэ? Зээлээ хэрхэн төлж байсан бэ? Мөнгөн урсгал нь ямар байна вэ?

Өөрөөр хэлбэл, банкны хувьд барьцаа итгэлцлийн гол баталгаа байж ирсэн бол дижитал санхүүгийн хувьд өгөгдөл итгэлцлийн шинэ баталгаа болж байна.

LendMN-ийн FlexiBusiness бүтээгдэхүүн үүний нэг жишээ юм. Тус компани 2024 онд барьцаагүй, дижитал бизнесийн зээлээ нэвтрүүлсэн бөгөөд 2026 оны тавдугаар сарын байдлаар 12 мянга гаруй бизнес эрхлэгчид санхүүжилт олгосон гэж мэдээлжээ.

2026 оны I улиралд бизнесийн зээл нь LendMN-ийн нийт зээлийн багцын 43.3 хувьд хүрсэн нь өмнөх оны мөн үеэс 17.3 нэгж хувиар өссөн байна. Энэ нь нэг талаас компанийн бизнесийн зээлийн өсөлтийг, нөгөө талаас хурдан, хүртээмжтэй эргэлтийн хөрөнгийн санхүүжилтийн эрэлт байгааг харуулж байна.

Яагаад хурд үнэ цэнтэй вэ?

Доржбадамын жишээ рүү эргээд оръё. Адууны арьс цуглуулах улирал ирлээ гэж бодъё. Түүхий эд байна. Үнэ боломжийн байна. Үйлдвэрлэгч авахад бэлэн. Харин мөнгө нь хүрэхгүй. Хэрэв санхүүжилт хоёр сарын дараа гарвал зээл гарсан ч бизнесийн боломж аль хэдийн өнгөрчихөж болно.

Энэ утгаараа жижиг бизнест зээлийн үнэ чухал боловч зээлийн хурд мөн адил үнэ цэнтэй. LendMN-ийн бизнесийн зээлийн хувьд орлого хүлээн авдаг банкны дансны хуулгад үндэслэн зээлийн эрхийг тооцож, барьцаа хөрөнгө шаардахгүйгээр 100 сая төгрөг хүртэлх санхүүжилт авах боломжтой гэж бүтээгдэхүүний нөхцөлдөө дурджээ. Мөн батлагдсан зээлийн шугамын хүрээнд хэрэгтэй үедээ дахин ашиглаж, ашигласан хугацаандаа хүү төлөх боломжтой.

Томоохон санхүүжилтийн хэрэгцээтэй бизнесүүдэд зориулсан FlexiBusiness шийдлээр нэг тэрбум төгрөг хүртэлх санхүүжилтийн хүсэлт хүлээн авч байгаа нь компанийн санал болгож буй бизнесийн санхүүжилтийн хүрээг улам тэлж байна.

Гэхдээ энд нэг зүйлийг мартаж болохгүй. Хурдан мөнгө үнэгүй мөнгө биш. ББСБ-ын санхүүжилтийн өртөг банкны зээлээс өндөр байх нь түгээмэл. LendMN-ийн одоо зарласан 100 сая төгрөг хүртэлх бизнесийн зээлийн сарын хүү бүтээгдэхүүний төрлөөс хамааран 3.99–4.50 хувь байна.

Тиймээс бизнес эрхлэгч зээлийн хурд, хүртээмжийг зөвхөн сарын хүүгээр биш, тухайн мөнгө бизнесдээ ямар өгөөж бий болгохтой хамтатган тооцох ёстой. Зээл авч бизнес өсгөх нэг хэрэг. Зээл авч өмнөх зээлээ төлөх бол өөр хэрэг.

Санхүүгийн хүртээмж нэмэгдэхийн хэрээр санхүүгийн сахилга бат ч нэмэгдэх ёстой.

Банк уу, ББСБ уу? Үнэндээ энэ асуултыг ингэж тавих нь өөрөө буруу. Монголын эдийн засагт банк ч хэрэгтэй, ББСБ ч хэрэгтэй. Цаашдаа финтек, хөрөнгийн зах зээл, венчур капитал, факторинг, лизинг зэрэг санхүүжилтийн олон хэлбэр улам хэрэгтэй болно.

Өрсөлдөөнтэй эдийн засгийн гол давуу тал нь хүн бүрийг нэг хаалгаар оруулах гэж оролддоггүйд оршино. Том үйлдвэрт урт хугацааны банкны санхүүжилт тохирч болно. Гарааны бизнест хөрөнгө оруулагч хэрэгтэй байж болно. Харин М.Доржбадам шиг улирлын эргэлтийн хөрөнгийн хэрэгцээтэй жижиг үйлдвэрлэгчид хурдан, уян хатан зээлийн шугам илүү тохиромжтой байж болно.

Хамгийн гол нь бизнес эрхлэгчид сонголттой байх ёстой. Санхүүгийн салбарын өрсөлдөөн гэдэг олон банк, олон ББСБ-тай байхыг хэлэхээс илүүтэй хэрэглэгчид хэрэгцээндээ тохирсон олон төрлийн санхүүжилтээс сонголт хийх боломжтой байхыг хэлнэ. Эндээс төрийн үүрэг ч тодорхой харагдана. Төр санхүүжилтийн замыг нь засах ёстой болохоос, хэн зээл авахыг сонгох ёсгүй.

Төр найдвартай дижитал таних систем, зээлийн мэдээллийн сайн сан, мэдээлэл солилцох аюулгүй дэд бүтэц, гэрээний хэрэгжилт, хэрэглэгчийн хамгаалалт, банк болон ББСБ-ын шударга өрсөлдөөнийг хангах ёстой. Өгөгдөл сайжрах тусам санхүүгийн байгууллага эрсдэлийг илүү зөв үнэлнэ. Эрсдэлээ зөв үнэлдэг болох тусам сайн зээлдэгчийн санхүүжилтийн өртөг буурах боломжтой. Ингэж байж барьцаа хөрөнгө багатай ч сайн бизнес эрхэлдэг хүн санхүүгийн системийн гадна үлдэхгүй.

Дөрвөөс найм

Доржбадам 2009 онд дөрвөн хүнтэй бизнесээ эхэлсэн. Өнөөдөр найман хүн ажилладаг. Дөрвөн шинэ ажлын байр. Макро эдийн засгийн статистикт дөрөв гэдэг бараг харагдахгүй тоо. Харин дөрвөн айлын хувьд энэ бол тогтмол орлого. Хүүхдийн сургалтын төлбөр. Хүнс. Орон сууц. Ирээдүй.

Монголд Доржбадам шиг дөрөв, тав, арван ажлын байр шинээр бий болгож чадах хэдэн мянган жижиг бизнес бий. Хэрэв 10 мянган жижиг бизнес тус бүр дөрвөн шинэ ажлын байр бий болговол 40 мянган ажлын байр болно.

Эдийн засгийг төрөлжүүлэх гэдэг заавал нэг аварга үйлдвэр барихыг хэлдэггүй. Мянга мянган жижиг бизнесийг нэг нэг алхмаар томруулахыг бас хэлнэ. Тэдэнд хэн нэгэн бизнес хийхийг зааж өгөх шаардлагагүй. Доржбадам 17 жил бизнесээ авч явжээ. Түүнд төрөөс бизнес эрхлэгч болгох хөтөлбөр хэрэггүй. Харин адууны арьс гарч ирэх яг тэр үед эргэлтийн хөрөнгө нь хэрэгтэй.

Монголд түүн шиг олон мянган бизнес эрхлэгч бий. Тэдэнд мөнгө тараах биш, мөнгөнд хүрэх замыг нь нээж өгөх хэрэгтэй. Жижиг бизнесийн хамгийн үнэтэй зүйл заримдаа мөнгө биш — хүлээх хугацаа.

Хамгийн том хөрөнгө нь заримдаа үл хөдлөх хөрөнгө биш — олон жил хөдөлмөрлөж бий болгосон бизнесийн түүх, мөнгөн урсгал, итгэлцэл.

Барьцаанаас өгөгдөл рүү шилжиж буй дижитал санхүүгийн жинхэнэ үнэ цэнэ чухам энд оршино.

Монголбанкны Мөнгөний бодлого, судалгааны газрын захирал

Сэдэв:

1. Мөнгөний бодлого, төсвийн бодлоготой хэрхэн уялдаж байна вэ?
2. Төв банк яагаад бодлогын хүүгээ нэмсэн бэ?
3. Мөнгөний нийлүүлэлтийг хэн хянах вэ?
4. Төсвийн тодотгол бодлогын хүүд яаж нөлөөлөх вэ?
5. Төв банкны тухай хуулинд өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөлд ямар өөрчлөлт орсон бэ?

Инфляц бол хамгийн “ардчилсан” татвар. УИХ-аар батлуулах шаардлагагүй. Татварын нэхэмжлэх ч ирэхгүй. Гэхдээ хүн бүр төлнө. Өглөө хүнс авахдаа, машиндаа шатахуун хийхдээ, байрны түрээсээ төлөхдөө, зээл авахдаа, бүр хэдэн төгрөг хадгалах гэж оролдохдоо ч энэ “татварыг” та төлнө.

Монголд инфляц дахиад хамгийн тулгамдсан асуудал боллоо. Гэхдээ инфляциас илүү, түүнтэй тэмцэж буй арга нь анхаарал татаж байна.

Нэг талдаа, үнийн тогтвортой байдлыг хариуцдаг Монголбанк байна. Инфляц өсөж, эдийн засгийн эрэлт хэт халах үед Төв банк мөнгөний бодлогоо чангаруулна. Бодлогын хүүг өсгөж, зээл болон хэрэглээний өсөлтийг сааруулж, хадгаламжийг дэмжих замаар нийт эрэлтийг хөргөхийг оролдоно. Монголбанк бодлогын хүүгээ 12.5 хувьд хүргээд байна.

Нөгөө талдаа, улсын төсвийг барьдаг Засгийн газар байна. Төсвийн зардал, төрийн цалин, тэтгэвэр, халамж, татаас, хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх тусам эдийн засагт илүү их мөнгө, худалдан авах эрэлт орж ирнэ. Долоо хоногийн өмнө цалингийн доод хэмжээг 26.3 хувиар нэмэгдүүлж, нэг сая төгрөг болгох шийдвэр гаргав.

Монголын эдийн засаг нэг хөлөөрөө тоормос гишгээд, нөгөө хөлөөрөө хаазаа нэмээд давхиж буй машин шиг болжээ.

Монголбанк эрэлтийг хумина. Засгийн газар эрэлтийг тэлнэ. Харин энэ хоёр бодлогын зөрчлийн үнийг хэн төлөх вэ? Эцэст нь бид бүгдээрээ төлж ирлээ.

Үнэтэй тоормос

Инфляц өсөж байхад Монголбанк зүгээр хараад сууж чадахгүй. Түүний хамгийн хүчтэй хэрэгсэл нь бодлогын хүү. Үүнээс гадна банкны заавал байлгах нөөц, зах зээлийн хөрвөх чадвар, зээлийн өсөлтөд чиглэсэн макро зохистой бодлогын хэрэгслүүд бий.

Гэхдээ мөнгөний бодлогыг чангатгах нь үнэ төлбөргүй арга биш. Мөнгө үнэтэй болох тусам арилжааны банкны зээл үнэтэй болно. Аж ахуйн нэгж шинэ тоног төхөөрөмж авах эсэхээ дахин бодно. Жижиг бизнес өргөжихөө хойшлуулна. Барилгын компанийн санхүүжилтийн зардал нэмэгдэнэ. Өрхүүд орон сууц, хэрэглээний зээл авахад улам хэцүү болно.

Өөрөөр хэлбэл, төсвийн бодлого эрэлтийг нэмэгдүүлж байхад мөнгөний бодлого түүнийг бууруулах гэж оролдвол төсвийн тэлэлтийн үнийн нэг хэсгийг хувийн хэвшил өндөр хүүгээр төлдөг.

Гэхдээ энд бас нэг том хязгаар бий. Нийлүүлэлт хүрэлцэхгүйгээс махны үнэ өслөө гээд бодлогын хүүг нэмэхээр нэг хонь шинээр бий болохгүй.

Улаанбаатарт инженерийн дэд бүтэцтэй газар хомс учраас байрны үнэ өсөж байгаа бол мөнгөний бодлогоор бохирын шугам, дулааны станц барихгүй.

Хүү эрэлтийг хумиж чадна. Харин нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж чадахгүй.

Энэ ялгааг ойлгох нь чухал. Яагаад ийм байдал давтагдаад байна вэ?

Манай инфляц гурван давхар шалтгаантай. Нэгдүгээрт, гадаад шалтгаан: Монгол бол жижиг, нээлттэй, импортын өндөр хамааралтай эдийн засаг. Шатахуун, тоног төхөөрөмж, өргөн хэрэглээний олон бараа, үйлдвэрлэлийн орцоо гаднаас авдаг. Тиймээс төгрөгийн ханш, дэлхийн зах зээлийн үнэ Монголын хэрэглэгчийн үнэд хурдан дамждаг.

Хоёрдугаарт, бүтцийн шалтгаан: Тээвэр, логистикийн зардал өндөр. Зарим зах зээлд өрсөлдөөн сул. Хүнсний нийлүүлэлт улирлын болон цаг уурын нөлөөнд их автдаг. Эрчим хүчний хүчин чадал хязгаарлагдмал. Улаанбаатарт инженерийн дэд бүтэцтэй, барилга барих боломжтой газрын нийлүүлэлт хангалтгүй.

Гуравдугаарт, бодлогын шалтгаан: Энэ бол хамгийн чухал хэсэг. Эдийн засаг аль хэдийн инфляцийн дарамттай байхад төсвийн зардлыг огцом нэмэгдүүлбэл бараа, үйлчилгээний нийлүүлэлт тэр хэмжээгээр шууд өсөж амжихгүй. Илүү олон төгрөг бараг хэвээр байгаа хэмжээний барааны араас хөөцөлдөнө. Үнэ өснө. Үнэ өсөхөөр цалин нэмэх шаардлага үүснэ. Цалин, орцын үнэ нэмэгдэхээр компаниуд бүтээгдэхүүний үнээ өсгөнө. Иргэд маргааш улам үнэтэй болно гэж хүлээгээд өнөөдөр худалдан авалтаа нэмэгдүүлнэ.

Ингээд нэг удаагийн үнийн шок инфляцийн тойрог болон хувирч болно.

Туркийн сургамж

Инфляц аль хэдийн өндөр байхад Туркийн Төв банк 2021 оны есдүгээр сараас арванхоёрдугаар сарын хооронд бодлогын хүүгээ 19 хувиас 14 хувь хүртэл бууруулсан. Сонсоход сайхан санаа. Хямд мөнгө, илүү их хөрөнгө оруулалт, илүү их үйлдвэрлэл, илүү их экспорт, илүү олон ажлын байр.

Гэвч эдийн засгийн хууль эцэстээ төлбөрөө нэхэв. Лира огцом суларч, 2021 оны эхэнд нэг ам.доллар 7–8 лира орчим байсан ханш дараагийн жилүүдэд хэд дахин сулрав. Хадгаламж эзэмшигчид үндэсний мөнгөн тэмдэгтээс зугтаж, доллар, евро, алт, үл хөдлөх хөрөнгө рүү шилжив. Инфляцийн хүлээлт алдагдав. Жилийн дараа Туркийн инфляц 85 хувьд хүрсэн. Тэгээд Турк бодлогоо эргүүлж, мөнгөний бодлогоо огцом чангатгахаас өөр аргагүй болов.

Эндээс Монголд авах сургамж нь “Монгол Турк болно” гэсэн үг биш. Харин маргаашийн төгрөг өнөөдрийнхөөсөө үнэ цэнээ алдана гэсэн хүлээлт нийгэмд тогтчихвол, тэр итгэлийг буцааж сэргээх нь маш үнэтэй.

Тиймээс Төв банкны хараат бус байдал, бодлогын итгэлцэл өөрөө үндэсний эдийн засгийн үнэт хөрөнгө юм.

Тэгвэл яах ёстой вэ?

Хариулт нь зөвхөн “бодлогын хүүгээ нэм” биш. Монголын эдийн засгийн тоормос, хааз хоёрыг нэг чиглэлд ажиллуулах хэрэгтэй.

Нэгдүгээрт: төсөв инфляцийн өмнө хариуцлага хүлээдэг болох ёстой. Инфляц зорилтот түвшнээс мэдэгдэхүйц өндөр байгаа үед төсвийн томоохон шинэ зардал, цалин, тэтгэвэр, халамж, татаас нэмэх болгонд нэг асуултад хариулах хэрэгтэй. Мөнгө нь хаанаас гарах вэ?

Нэмэлт нэг их наяд төгрөг зарцуулах гэж байгаа бол өөр ямар зардлыг хасах вэ? Тогтвортой нэмэлт орлого хаанаас бий болох вэ? Эсвэл яагаад инфляцийн нэмэлт эрсдэлийг хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай гэж?

Үүнээс гадна Монголбанк төсвийн томоохон тэлэлт бүр дээр “инфляцийн нөлөөллийн үнэлгээ” нийтэлдэг болох хэрэгтэй.

УИХ нэг их наяд төгрөгийн нэмэлт зардал батлахаасаа өмнө: Энэ шийдвэр инфляцид ямар нөлөө үзүүлэх вэ? Бодлогын хүүг хэр удаан өндөр байлгах шаардлагатай болох вэ? Хувийн хэвшлийн зээлд ямар нөлөөтэй вэ? гэдэгт хариулах ёстой. Тэгвэл хариуцлага ч тодорхой болно.

Хоёрдугаарт: инфляцтай нийлүүлэлтийн талаас тэмцье.

Төр хэрэглээг тэтгэхээс илүүтэй үйлдвэрлэл нэмэгдэхэд саад болж байгаа бөглөөсийг арилгах ёстой. Эрчим хүч, логистик, хүнсний хадгалалт ба нийлүүлэлт, өрсөлдөөн, тээврийн дэд бүтэц, инженерийн шугам сүлжээтэй хотын газар.

Орон сууц бол үүний хамгийн тод жишээ.

Монгол Улс арав гаруй жил орон сууцны зээлийг хямдруулахад гол анхаарлаа хандууллаа. Гэтэл хямд зээл иргэдийн байр худалдан авах чадварыг нэмэгдүүлдэг болохоос байрны тоог автоматаар нэмэгдүүлдэггүй. Нийлүүлэлт хангалттай өсөхгүй байхад илүү олон хүн хямд мөнгөөр ижил тооны байрны араас өрсөлдвөл төрийн татаасын нэг хэсэг орон сууцны үнийн өсөлт болж хувирна.

Тиймээс логикийг эсрэгээр нь эргүүлье. Байрны араас хөөцөлдөж байгаа мөнгийг бүү татаасла. Шинэ байр бий болгохыг дэмж. Шинээр байгуулагдах Орон сууцны банк энд түүхэн боломжтой.

Тэр банкны амжилтыг: “Хэдэн хүнд хямд зээл өгсөн бэ?” гэж биш, “Манай санхүүжилтээр зах зээлд хэдэн ШИНЭ, боломжийн үнэтэй орон сууц нэмэгдэв?” гэж хэмждэг болъё. Төр инженерийн дэд бүтэц, газраа шийднэ. Орон сууцны банк барилгын урт хугацааны санхүүжилт, баталгааг дэмжинэ. Хувийн компаниуд өрсөлдөж барина. Арилжааны банкууд иргэдийн төлбөрийн чадварыг үнэлж ипотекийн зээл олгоно.

Ингэж байж төрийн нэг төгрөг үнийг хөөрөгдөх бус, нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхэд ажиллана.

Сингапурын орон сууцны бодлогын гол сургамж ч энд бий. Сингапурын амжилтын нууц нь ердөө “хямд ипотек” биш. Газар, дэд бүтэц, орон сууцны нийлүүлэлтийг урьдчилан төлөвлөж, олноор нь бий болгоод, дараа нь иргэдэд өмчлөх боломж олгосонд оршино. Монгол Сингапурыг хуулбарлах шаардлагагүй. Харин зарчмыг нь ойлгох хэрэгтэй: Эхлээд нийлүүлэлт. Дараа нь санхүүжилт.

Хоёр дөрөө — нэг чиглэл

Монгол Улс дэлхийн нефтийн үнийг тогтоож чадахгүй. Хятадын эдийн засгийн өсөлтийг бид шийдэхгүй. Дэлхийн хүүг ч бид өөрчлөхгүй.

Харин өөрсдийн бодлогын зөрчлийг бид засаж чадна. Засгийн газар эрэлтийг тасралтгүй тэлж байхад Монголбанк дангаараа инфляцийг тогтвортой ялж чадахгүй.

Нөгөө талаас инфляц үүсгэх бодлого явуулчихаад Төв банкнаас хямд мөнгө, бага хүү шаардаж болохгүй.

Төсвийн бодлого + мөнгөний бодлого + нийлүүлэлтийн шинэчлэл нэг чиглэлд ажиллах ёстой. Асуудал нь Монголбанк зөв үү, Засгийн газар зөв үү гэдэгт биш.

Харин энэ хоёрын бодлогын зөрчлийн үнийг Монголын иргэдээр төлүүлэхгүй байх тухай юм.

Учир нь нэг хөлөөрөө тоормосоо гишгээд, нөгөө хөлөөрөө хаазаа нэмсэн машин хол явахгүй.

Харин осолд орох эрсдэлтэй.

Сэдэв:

1. Цалингийн доод хэмжээ 1 сая төгрөг-Танд яаж нөлөөлөх вэ?
2. Шатахууны үнэгүй амлалт, үнэтэй бензин
3. СОР 17-ийн эргэн тойронд

ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн цөлжилт судлалын төвийн эрхлэгч

Сэдэв:

1. ШУА-ийн Газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн цөлжилт судлалын төвийн тухай
2. Манай улс хэний, ямар хиймэл дагуул ашигладаг вэ?
3. Цөлжилт гэж ямар процессийг хэлдэг вэ? Манай улсын хэмжээнд цөлжилт ямар зэрэгтэй байна вэ?
4. Тэрбум мод төслийн үр дүн гарч эхэлж байгаа

1. Монгол судлалын олон улсын 13 дугаар их хурал
2. Монгол банк бодлогын хүүгээ нэмлээ
3. Шатахууны хомсдолын шалтгаан

Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд

Сэдэв:

1. COP17 НҮБ-ын Цөлжилттэй тэмцэх конвенцын Талуудын 17 дугаар бага хурлын ажлын явц
2. COP17 Монгол улсад зохион байгуулагдаж байгаа нь ямар ач холбогдолтой вэ?
3. Цөлжилт ямар түвшинд хүрсэн бэ? Энэ талаар ямар арга хэмжээ авч ажиллаж байна?