Өнөөгийн олон улсын харилцааны орчинд АНУ–БНХАУ-ын өрсөлдөөн нь түр зуурын худалдааны маргаан бус, харин дэлхийн улс төр, эдийн засаг, технологи, аюулгүй байдлын дэг журмыг дахин тодорхойлж буй урт хугацааны стратегийн үйл явц болон төлөвшиж байна. Анх тариф, худалдааны тэнцвэргүй байдлаас үүдэн хурцадсан хоёр талын зөрчил өдгөө хагас дамжуулагч, хиймэл оюун ухаан, чухал ашигт малтмал, нийлүүлэлтийн сүлжээ, санхүүгийн дэд бүтэц, цэрэг-стратегийн байрлал, бүс нутгийн нөлөөллийн хүрээ зэрэг олон салбарыг хамарсан өргөн агуулгатай болжээ.
Энэ нөхцөл байдал Монгол Улсын хувьд онцгой ач холбогдолтой. Монгол Улс газарзүйн хувьд ОХУ, БНХАУ гэсэн хоёр их хөршийн дунд оршдог, эдийн засгийн хувьд гадаад зах зээл, түүхий эдийн экспорт, тээвэр-логистикийн гарцаас өндөр хамааралтай, харин гадаад бодлогын хувьд “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогоор дамжуулан маневрлах орон зайгаа хадгалахыг эрмэлзэж ирсэн улс юм. Иймээс Америк–Хятадын өрсөлдөөнийг Монгол Улс зөвхөн хоёр их гүрний хоорондын сөргөлдөөн гэж бус харин өөрийн үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засгийн тогтвортой байдал, бодлогын бие даасан байдалд шууд болон шууд бусаар нөлөөлөх гадаад орчны томоохон хүчин зүйл гэж авч үзэх шаардлагатай. Гол асуудал нь Монгол Улс аль нэг талыг сонгох эсэхэд бус, харин их гүрнүүдийн өрсөлдөөн гүнзгийрч буй нөхцөлд өөрийн үндэсний ашиг сонирхол, бүрэн эрхт байдал, стратегийн тэнцвэрийг хэрхэн хадгалах вэ гэдэгт оршино. Өөрөөр хэлбэл, Монгол Улсын хувьд бодлогын үндсэн зорилт нь өрсөлдөөний нэг тал болох бус, харин өрсөлдөөнөөс үүсэх боломжийг ашиглахын зэрэгцээ стратегийн эмзэг байдлаа нэмэгдүүлэхгүй байх явдал юм.
Америк–Хятадын өрсөлдөөн худалдааны хүрээнээс аль хэдийн хальсан. Тарифын маргаан нь зөвхөн ил харагдах хэсэг бөгөөд түүний цаана технологийн ноёрхол, цэрэг-стратегийн байрлал, нийлүүлэлтийн сүлжээний хяналт, олон улсын дүрэм тогтоох эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн өрнөж байна.
Нэгдүгээрт, технологийн салбар хоёр улсын өрсөлдөөний хамгийн чухал талбар болж байна. Хагас дамжуулагч, хиймэл оюун ухаан, өндөр хүчин чадлын тооцоолол, дата боловсруулах дэд бүтэц нь цаашдын эдийн засаг, батлан хамгаалах, мэдээллийн аюулгүй байдлын суурь хүчин зүйл болж хувирсан. Америк Хятадын дэвшилтэт технологид нэвтрэх боломжийг хязгаарлах экспортын хяналтаа өргөжүүлж байгаа бол Бээжин өөрийн технологийн бие даасан байдлыг нэмэгдүүлэхэд төрийн бодлого, санхүүжилт, үйлдвэрлэлийн чадавхаа төвлөрүүлж байна. Үүний үр дүнд дэлхийн технологийн орчин нэгдмэл бус, харин хэсэгчлэн тусгаарлагдсан хоёр өөр систем рүү шилжих хандлага ажиглагдаж байна.
Хоёрдугаарт, цэрэг-стратегийн өрсөлдөөн Зүүн Ази, Тайваны хоолой, Өмнөд Хятадын тэнгис, Номхон далайн бүсэд төвлөрч байна. АНУ холбоотон, түнш орнуудтайгаа хамтын ажиллагаагаа бэхжүүлж, тогтоон барих бодлогоо эрчимжүүлж байгаа бол БНХАУ өөрийн ойрын бүс дэх нөлөөгөө хамгаалах, АНУ-ын цэрэг-стратегийн оролцоог хязгаарлахыг зорьж байна. Энэ нь Монгол Улсад шууд цэргийн аюул занал үүсгэж байна гэж дүгнэхэд эрт боловч бүс нутгийн аюулгүй байдлын орчны тогтворгүй байдал, их гүрнүүдийн үл итгэлцэл, цэрэгжилтийн хандлага нэмэгдэх нь Монголын гадаад бодлогын орон зайд шууд бусаар нөлөөлнө.
Гуравдугаарт, чухал ашигт малтмал, нийлүүлэлтийн сүлжээний асуудал геоэдийн засгийн өрсөлдөөний төвд орж ирлээ. Ховор шороон элемент, зэс, литий, никель, кобальт зэрэг түүхий эд нь ногоон шилжилт, өндөр технологи, батлан хамгаалах үйлдвэрлэлийн үндсэн орц болж байна. БНХАУ эдгээрийн боловсруулалт, нийлүүлэлтийн олон зангилаанд давамгай байр суурь эзэлдэг. Иймээс АНУ, Европын холбоо, Япон, БНСУ, Энэтхэг, Австрали зэрэг улс орнууд нийлүүлэлтийн эх үүсвэрээ төрөлжүүлэхийг эрмэлзэж байгаа нь Монгол Улсад тодорхой боломж нээж байна.
Гэвч боломж бүр эрсдэлтэй хамт ирдэг. Монгол Улс чухал ашигт малтмалын нөөцтэй ч далайд гарцгүй, боловсруулах хүчин чадал хязгаарлагдмал, экспортын ложистик нь хөрш орнуудын дэд бүтэц, хил, тээврийн бодлогоос хамааралтай хэвээр байна. Иймээс энэ салбар дахь гадаад сонирхлыг шууд стратегийн давуу тал гэж үзэхээс илүүтэй, дэд бүтэц, боловсруулалт, стандарт, хөрөнгө оруулалтын тогтвортой орчныг бүрдүүлэх бодит боломж гэж харах нь зүйтэй.
Сүүлийн үед АНУ, БНХАУ худалдааны зарим асуудлаар түр тохиролцоонд хүрч, тарифын дарамтыг хэсэгчлэн бууруулсан нь дэлхийн зах зээлд тодорхой тайвшрал авчирсан. Гэвч энэ нь хоёр улсын өрсөлдөөний үндсэн шалтгаан арилсан гэсэн үг биш. Харин богино хугацааны эдийн засгийн дарамт, дотоодын улс төр, нийлүүлэлтийн сүлжээний өртөг, зах зээлийн тогтворгүй байдлыг харгалзан хийсэн тактикийн шинжтэй зохицуулалт гэж үзэх үндэслэлтэй.
Хятадын технологийн өсөлтийг үндэсний аюулгүй байдлын сорилт гэж Америк харсаар байна. Америкийн экспортын хяналт, хориг арга хэмжээ, холбоотны сүлжээг өөрийн хөгжлийг хязгаарлах бодлого гэж Хятад үзсээр байна. Тайвань, хагас дамжуулагч, хиймэл оюун ухаан, чухал ашигт малтмал, Номхон далайн нөлөөллийн бүс зэрэг асуудлууд шийдэгдээгүй хэвээр байна.
Иймд худалдааны түр намжилтыг Монгол Улс гадаад орчин тогтворжлоо гэж буруу унших ёсгүй. Харин үүнийг эдийн засгийн төрөлжилт, экспортын коридор, чухал ашигт малтмалын боловсруулалт, гуравдагч хөршийн хамтын ажиллагааны бодит төслүүдийг урагшлуулах боломжит хугацааны цонх гэж ашиглах шаардлагатай.
Монголын хувьд цаг хугацаа өөрөө стратегийн нөөц юм. Их гүрнүүд түр амсхийж байх үед жижиг улс бодлогоо засаж, дэд бүтцээ урагшлуулж, эрсдэлийн хамгаалалтаа зузаатгах ёстой. Харин дараагийн хурцадмал үе эхэлсний дараа ийм алхам хийхэд хожимдсон байх магадлалтай.
Америк-Хятадын өрсөлдөөний Монгол Улсад дамжих хамгийн шууд суваг нь эдийн засаг, тэр дундаа нүүрсний экспорт юм. Монгол Улсын экспортын бүтэц өндөр төвлөрөлтэй бөгөөд нүүрс нь төсөв, валютын орлого, тээвэр, орон нутгийн эдийн засаг, уул уурхайн салбарын гол тулгуур хэвээр байна. Энэ экспортын үндсэн зах зээл нь БНХАУ юм.
Ийм бүтэц нь Монгол Улсад стратегийн эмзэг байдал үүсгэдэг. Хятадын гангийн үйлдвэрлэлийн эрэлт буурах, худалдааны маргаан хурцдах, дэлхийн зах зээлийн үнэ савлах, хил-ложистикийн саатал үүсэх зэрэг нь Монголын төсөв, төлбөрийн тэнцэл, валютын ханш, эдийн засгийн өсөлтөд шууд нөлөөлнө. Өөрөөр хэлбэл, Вашингтон, Бээжингийн хооронд тарифын асуудал яригдах үед түүний үр дагавар Монголд нүүрсний үнэ, экспортын хэмжээ, төсвийн орлого, төгрөгийн ханшаар илэрдэг.
Ийм нөхцөлд Монгол Улс Хятадын зах зээлээс бүрэн сална гэж ярих нь бодит бус. Гэхдээ хэт хамаарлыг бууруулах, эрсдэлийг тархаах, экспортын бүтэц болон зах зээлийг төрөлжүүлэх шаардлага улам бүр нэмэгдэж байна. Энэ нь БНХАУ-тай харилцаагаа сулруулах гэсэн үг биш. Харин тус харилцааг илүү тогтвортой, харилцан ашигтай, эрсдэлийн удирдлагатай болгох тухай асуудал юм.
Монгол Улсын “гуравдагч хөрш”-ийн бодлого нь хоёр хөршийн дунд орших геополитикийн эмзэглэлийг тэнцвэржүүлэх, гадаад бодлогын олон тулгуурт байдлыг хадгалах, стратегийн маневрлах орон зайгаа өргөжүүлэх зорилготой. АНУ, Япон, БНСУ, Европын холбоо, Энэтхэг, Австрали зэрэг түнштэй харилцаагаа хөгжүүлэх нь Монгол Улсын гадаад бодлогын чухал чиглэл хэвээр байна.
Гэвч Америк-Хятадын өрсөлдөөн гүнзгийрэхийн хэрээр гуравдагч хөршийн бодлогын хэрэгжилт илүү нарийн тооцоо шаардах болов. Өмнө нь гуравдагч хөршийн хамтын ажиллагаа Монголын хувьд гадаад бодлогын тэнцвэржүүлэх хэрэгсэл байсан бол одоо зарим тохиолдолд их гүрнүүдийн өрсөлдөөний хүрээнд тайлбарлагдах эрсдэлтэй болж байна.
Монгол Улс ховор шороон элемент болон бусад чухал ашигт малтмалын нөөцтэй. Энэ нь АНУ болон түүний түнш орнуудын хувьд анхаарал татах шалтгаан болж байна. Гэвч нөөцтэй байх нь дангаараа стратегийн давуу тал биш. Давуу тал болох эсэх нь тухайн нөөцийг хэрхэн олборлох, боловсруулах, тээвэрлэх, баталгаажуулах, зах зээлд хүргэх, хөрөнгө оруулалтын итгэлцлийг хэрхэн бүрдүүлэхээс хамаарна.
Монгол Улсын хувьд энэ салбарт гурван гол хүндрэл байна. Нэгдүгээрт, зарим ордын эдийн засгийн үр ашиг, агуулга, олборлолтын өртөг тодорхой бус хэвээр байна. Хоёрдугаарт, боловсруулалтын дотоодын хүчин чадал хангалтгүй. Гуравдугаарт, далайд гарцгүй орны хувьд экспортын ложистик хөрш орнуудын тээврийн дэд бүтэц, хил, дамжин өнгөрөх нөхцөлөөс хамаарна.
Иймд Монгол Улс чухал ашигт малтмалын асуудлыг зөвхөн геополитикийн боломж гэж бус аж үйлдвэрийн бодлого, дэд бүтцийн бодлого, хөрөнгө оруулалтын бодлого, гадаад харилцааны бодлого хосолсон цогц асуудал гэж авч үзэх ёстой. Хэрэв Монгол Улс зөвхөн түүхий эд нийлүүлэгч хэвээр үлдвэл үнэ, эрэлт, ложистик, гадаад дарамтад өртөмтгий байдал хэвээр хадгалагдана. Харин тодорхой түвшний баяжуулалт, боловсруулалт, стандартчилал, чанарын баталгаажуулалт, судалгаа-шинжилгээний чадавхыг хөгжүүлж чадвал Монголын оролцоо илүү үнэ цэнтэй болно.
Америк-Хятадын өрсөлдөөн ойрын хугацаанд бүрэн намжих төлөв бага байна. Харин худалдаа, технологи, санхүү, цэрэг-стратеги, нийлүүлэлтийн сүлжээний хүрээнд өөр өөр хэмнэлтэйгээр үргэлжлэх магадлал өндөр. Ийм орчинд Монгол Улсын бодлого богино хугацааны үйл явдалд хэт автах бус, дунд болон урт хугацааны тэсвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлэхэд чиглэх ёстой.
Нэгдүгээрт, Монгол Улс экспортын бүтэц, зах зээл, тээвэр-ложистикийн гарцаа үе шаттай төрөлжүүлэх шаардлагатай. Энэ нь БНХАУ-ын зах зээлийг орхино гэсэн үг биш, харин нэг зах зээл, нэг төрлийн түүхий эд, нэг чиглэлийн ложистикоос үүсэх стратегийн эмзэг байдлыг бууруулах тухай асуудал юм.
Хоёрдугаарт, гуравдагч хөршийн хамтын ажиллагааг бодит өгөөжтэй салбаруудад төвлөрүүлэх нь зүйтэй. Батлан хамгаалах, аюулгүй байдлын хамтын ажиллагаанд ч мөн адил өндөр мэдрэмжтэй цэрэг-стратегийн алхмаас илүүтэй энхийг сахиулах, гамшгийн бэлэн байдал, кибер аюулгүй байдал, мэдээллийн тэсвэрлэх чадвар, инженер, эмнэлэг, сургалт, стандартын чиглэлд анхаарах нь илүү тогтвортой үр дүн өгнө.
Гуравдугаарт, чухал ашигт малтмалын салбарт “нөөцтэй улс” гэсэн ойлголтоос “боловсруулах, баталгаажуулах, нийлүүлэх чадвартай улс” гэсэн түвшинд шилжих шаардлагатай. Үүнд хөрөнгө оруулалтын тогтвортой орчин, дэд бүтэц, эрх зүйн тодорхой байдал, байгаль орчны хариуцлага, олон улсын стандарт зайлшгүй хэрэгтэй.
Дөрөвдүгээрт, Монгол Улс их гүрнүүдийн өрсөлдөөнийг олон нийтийн болон бодлогын түвшинд хэт туйлшруулан тайлбарлахаас зайлсхийх ёстой. Америктай хамтрах нь Хятадын эсрэг байр суурь гэсэн үг биш. Хятадтай эдийн засгийн харилцаагаа хадгалах нь гуравдагч хөршийн бодлогоос ухарсан хэрэг биш. Монгол Улсын гадаад бодлогын гол шалгуур нь аль нэг талын хүлээлт бус, Монгол Улсын бүрэн эрхт байдал, тусгаар тогтнол, эдийн засгийн тогтвортой байдал, бодлогын бие даасан байдал байх ёстой.
Америк-Хятадын өрсөлдөөн нь Монгол Улсын хувьд нэг талын аюул, эсхүл нэг талын боломж биш юм. Энэ нь боломж, хязгаарлалт, эрсдэл, эрсдэлийн удирдлагыг зэрэг агуулсан цогц гадаад орчин юм. Ийм орчинд Монгол Улс их гүрнүүдийн өрсөлдөөний фронтын улс болохоос зайлсхийж, харин өөрийн маневрлах орон зайг хадгалах, олон тулгуурт гадаад бодлогоо бэхжүүлэх, эдийн засгийн хэт хамаарлыг бууруулах, стратегийн эмзэг байдлаа удирдах бодлого баримтлах шаардлагатай.
Монгол Улсын хувьд хамгийн оновчтой бодлого нь аль нэг их гүрний эсрэг байр суурь баримтлах бус, харин өөрийн үндэсний ашиг сонирхолд нийцсэн тэнцвэртэй, прагматик, эрсдэл мэдрэмжтэй бодлого хэрэгжүүлэх явдал юм. Их гүрнүүдийн өрсөлдөөнд жижиг улсын хамгийн үнэт хөрөнгө нь чанга дуугарах чадвар бус, харин зөв цагт зөв алхам хийх тэвчээр, тооцоо, бодлогын сахилга бат байдаг.
Тиймээс Монгол Улсын өмнө тулгарч буй бодит зорилт бол өрсөлдөөнийг зогсоох биш, түүнийг зөв унших явдал юм. Өрсөлдөөнөөс айж ухрах ч хэрэггүй, боломж гэж хөөрч туйлшрах ч хэрэггүй. Харин боломжийг ашиглаж, эрсдэлийг хязгаарлаж, гадаад бодлогын бие даасан байдлаа хадгалах нь Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлын үндсэн шаардлага хэвээр байна.
Монгол Улсын тусгаар тогтнолын урт хугацааны стратеги
Монгол Улсын хувьд ирэх арван жилүүдийн хамгийн том стратегийн зорилт бол зөвхөн эдийн засгаа өсгөх бус, харин тусгаар тогтнолоо бодит агуулгаар хадгалах явдал юм.
Жижиг улсын тусгаар тогтнол зөвхөн хил, төрийн бэлгэдлээр хэмжигдэхгүй. Харин эдийн засгийн хэт хамааралгүй байдал, институцийн чадавх, хүн амын боловсрол, технологийн бие даасан байдал, мэдээллийн дархлаа, олон тулгуурт гадаад бодлогоор хэмжигдэнэ.
Монгол Улс хоёр хөршөөсөө газарзүйн хувьд салж чадахгүй боловч бодлогын хувьд хэт хараат байдалд орохгүй байх ёстой. Үүний тулд Монгол Улс нэг зах зээл, нэг бүтээгдэхүүн, нэг дэд бүтэц, нэг хөрөнгө оруулагч, нэг мэдээллийн орчноос хэт хамаарах бүтцээ үе шаттай бууруулах шаардлагатай.
Монголын амьд үлдэх стратеги нь төвийг сахисан идэвхгүй байдал биш, харин идэвхтэй тэнцвэржүүлэх бодлого байх ёстой. Энэ нь БНХАУ-тай эдийн засгийн харилцаагаа гүнзгий хадгалах, ОХУ-тай хөршийн харилцаагаа тогтвортой байлгах, харин гуравдагч хөршүүдтэй технологи, боловсрол, хөрөнгө оруулалт, стандарт, батлан хамгаалах бус аюулгүй байдлын салбарт бодит хамтын ажиллагаа хөгжүүлэх гэсэн гурван чиглэлтэй байх ёстой. Монгол Улсын хүч нь цэргийн хүчинд бус, харин ухаалаг дипломат байрлал, найдвартай институц, тогтвортой хууль, чанартай хүмүүн капитал, олон улсын итгэлцэлд оршино.