Инфляц бол хамгийн “ардчилсан” татвар. УИХ-аар батлуулах шаардлагагүй. Татварын нэхэмжлэх ч ирэхгүй. Гэхдээ хүн бүр төлнө. Өглөө хүнс авахдаа, машиндаа шатахуун хийхдээ, байрны түрээсээ төлөхдөө, зээл авахдаа, бүр хэдэн төгрөг хадгалах гэж оролдохдоо ч энэ “татварыг” та төлнө.

Монголд инфляц дахиад хамгийн тулгамдсан асуудал боллоо. Гэхдээ инфляциас илүү, түүнтэй тэмцэж буй арга нь анхаарал татаж байна.

Нэг талдаа, үнийн тогтвортой байдлыг хариуцдаг Монголбанк байна. Инфляц өсөж, эдийн засгийн эрэлт хэт халах үед Төв банк мөнгөний бодлогоо чангаруулна. Бодлогын хүүг өсгөж, зээл болон хэрэглээний өсөлтийг сааруулж, хадгаламжийг дэмжих замаар нийт эрэлтийг хөргөхийг оролдоно. Монголбанк бодлогын хүүгээ 12.5 хувьд хүргээд байна.

Нөгөө талдаа, улсын төсвийг барьдаг Засгийн газар байна. Төсвийн зардал, төрийн цалин, тэтгэвэр, халамж, татаас, хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх тусам эдийн засагт илүү их мөнгө, худалдан авах эрэлт орж ирнэ. Долоо хоногийн өмнө цалингийн доод хэмжээг 26.3 хувиар нэмэгдүүлж, нэг сая төгрөг болгох шийдвэр гаргав.

Монголын эдийн засаг нэг хөлөөрөө тоормос гишгээд, нөгөө хөлөөрөө хаазаа нэмээд давхиж буй машин шиг болжээ.

Монголбанк эрэлтийг хумина. Засгийн газар эрэлтийг тэлнэ. Харин энэ хоёр бодлогын зөрчлийн үнийг хэн төлөх вэ? Эцэст нь бид бүгдээрээ төлж ирлээ.

Үнэтэй тоормос

Инфляц өсөж байхад Монголбанк зүгээр хараад сууж чадахгүй. Түүний хамгийн хүчтэй хэрэгсэл нь бодлогын хүү. Үүнээс гадна банкны заавал байлгах нөөц, зах зээлийн хөрвөх чадвар, зээлийн өсөлтөд чиглэсэн макро зохистой бодлогын хэрэгслүүд бий.

Гэхдээ мөнгөний бодлогыг чангатгах нь үнэ төлбөргүй арга биш. Мөнгө үнэтэй болох тусам арилжааны банкны зээл үнэтэй болно. Аж ахуйн нэгж шинэ тоног төхөөрөмж авах эсэхээ дахин бодно. Жижиг бизнес өргөжихөө хойшлуулна. Барилгын компанийн санхүүжилтийн зардал нэмэгдэнэ. Өрхүүд орон сууц, хэрэглээний зээл авахад улам хэцүү болно.

Өөрөөр хэлбэл, төсвийн бодлого эрэлтийг нэмэгдүүлж байхад мөнгөний бодлого түүнийг бууруулах гэж оролдвол төсвийн тэлэлтийн үнийн нэг хэсгийг хувийн хэвшил өндөр хүүгээр төлдөг.

Гэхдээ энд бас нэг том хязгаар бий. Нийлүүлэлт хүрэлцэхгүйгээс махны үнэ өслөө гээд бодлогын хүүг нэмэхээр нэг хонь шинээр бий болохгүй.

Улаанбаатарт инженерийн дэд бүтэцтэй газар хомс учраас байрны үнэ өсөж байгаа бол мөнгөний бодлогоор бохирын шугам, дулааны станц барихгүй.

Хүү эрэлтийг хумиж чадна. Харин нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлж чадахгүй.

Энэ ялгааг ойлгох нь чухал. Яагаад ийм байдал давтагдаад байна вэ?

Манай инфляц гурван давхар шалтгаантай. Нэгдүгээрт, гадаад шалтгаан: Монгол бол жижиг, нээлттэй, импортын өндөр хамааралтай эдийн засаг. Шатахуун, тоног төхөөрөмж, өргөн хэрэглээний олон бараа, үйлдвэрлэлийн орцоо гаднаас авдаг. Тиймээс төгрөгийн ханш, дэлхийн зах зээлийн үнэ Монголын хэрэглэгчийн үнэд хурдан дамждаг.

Хоёрдугаарт, бүтцийн шалтгаан: Тээвэр, логистикийн зардал өндөр. Зарим зах зээлд өрсөлдөөн сул. Хүнсний нийлүүлэлт улирлын болон цаг уурын нөлөөнд их автдаг. Эрчим хүчний хүчин чадал хязгаарлагдмал. Улаанбаатарт инженерийн дэд бүтэцтэй, барилга барих боломжтой газрын нийлүүлэлт хангалтгүй.

Гуравдугаарт, бодлогын шалтгаан: Энэ бол хамгийн чухал хэсэг. Эдийн засаг аль хэдийн инфляцийн дарамттай байхад төсвийн зардлыг огцом нэмэгдүүлбэл бараа, үйлчилгээний нийлүүлэлт тэр хэмжээгээр шууд өсөж амжихгүй. Илүү олон төгрөг бараг хэвээр байгаа хэмжээний барааны араас хөөцөлдөнө. Үнэ өснө. Үнэ өсөхөөр цалин нэмэх шаардлага үүснэ. Цалин, орцын үнэ нэмэгдэхээр компаниуд бүтээгдэхүүний үнээ өсгөнө. Иргэд маргааш улам үнэтэй болно гэж хүлээгээд өнөөдөр худалдан авалтаа нэмэгдүүлнэ.

Ингээд нэг удаагийн үнийн шок инфляцийн тойрог болон хувирч болно.

Туркийн сургамж

Инфляц аль хэдийн өндөр байхад Туркийн Төв банк 2021 оны есдүгээр сараас арванхоёрдугаар сарын хооронд бодлогын хүүгээ 19 хувиас 14 хувь хүртэл бууруулсан. Сонсоход сайхан санаа. Хямд мөнгө, илүү их хөрөнгө оруулалт, илүү их үйлдвэрлэл, илүү их экспорт, илүү олон ажлын байр.

Гэвч эдийн засгийн хууль эцэстээ төлбөрөө нэхэв. Лира огцом суларч, 2021 оны эхэнд нэг ам.доллар 7–8 лира орчим байсан ханш дараагийн жилүүдэд хэд дахин сулрав. Хадгаламж эзэмшигчид үндэсний мөнгөн тэмдэгтээс зугтаж, доллар, евро, алт, үл хөдлөх хөрөнгө рүү шилжив. Инфляцийн хүлээлт алдагдав. Жилийн дараа Туркийн инфляц 85 хувьд хүрсэн. Тэгээд Турк бодлогоо эргүүлж, мөнгөний бодлогоо огцом чангатгахаас өөр аргагүй болов.

Эндээс Монголд авах сургамж нь “Монгол Турк болно” гэсэн үг биш. Харин маргаашийн төгрөг өнөөдрийнхөөсөө үнэ цэнээ алдана гэсэн хүлээлт нийгэмд тогтчихвол, тэр итгэлийг буцааж сэргээх нь маш үнэтэй.

Тиймээс Төв банкны хараат бус байдал, бодлогын итгэлцэл өөрөө үндэсний эдийн засгийн үнэт хөрөнгө юм.

Тэгвэл яах ёстой вэ?

Хариулт нь зөвхөн “бодлогын хүүгээ нэм” биш. Монголын эдийн засгийн тоормос, хааз хоёрыг нэг чиглэлд ажиллуулах хэрэгтэй.

Нэгдүгээрт: төсөв инфляцийн өмнө хариуцлага хүлээдэг болох ёстой. Инфляц зорилтот түвшнээс мэдэгдэхүйц өндөр байгаа үед төсвийн томоохон шинэ зардал, цалин, тэтгэвэр, халамж, татаас нэмэх болгонд нэг асуултад хариулах хэрэгтэй. Мөнгө нь хаанаас гарах вэ?

Нэмэлт нэг их наяд төгрөг зарцуулах гэж байгаа бол өөр ямар зардлыг хасах вэ? Тогтвортой нэмэлт орлого хаанаас бий болох вэ? Эсвэл яагаад инфляцийн нэмэлт эрсдэлийг хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай гэж?

Үүнээс гадна Монголбанк төсвийн томоохон тэлэлт бүр дээр “инфляцийн нөлөөллийн үнэлгээ” нийтэлдэг болох хэрэгтэй.

УИХ нэг их наяд төгрөгийн нэмэлт зардал батлахаасаа өмнө: Энэ шийдвэр инфляцид ямар нөлөө үзүүлэх вэ? Бодлогын хүүг хэр удаан өндөр байлгах шаардлагатай болох вэ? Хувийн хэвшлийн зээлд ямар нөлөөтэй вэ? гэдэгт хариулах ёстой. Тэгвэл хариуцлага ч тодорхой болно.

Хоёрдугаарт: инфляцтай нийлүүлэлтийн талаас тэмцье.

Төр хэрэглээг тэтгэхээс илүүтэй үйлдвэрлэл нэмэгдэхэд саад болж байгаа бөглөөсийг арилгах ёстой. Эрчим хүч, логистик, хүнсний хадгалалт ба нийлүүлэлт, өрсөлдөөн, тээврийн дэд бүтэц, инженерийн шугам сүлжээтэй хотын газар.

Орон сууц бол үүний хамгийн тод жишээ.

Монгол Улс арав гаруй жил орон сууцны зээлийг хямдруулахад гол анхаарлаа хандууллаа. Гэтэл хямд зээл иргэдийн байр худалдан авах чадварыг нэмэгдүүлдэг болохоос байрны тоог автоматаар нэмэгдүүлдэггүй. Нийлүүлэлт хангалттай өсөхгүй байхад илүү олон хүн хямд мөнгөөр ижил тооны байрны араас өрсөлдвөл төрийн татаасын нэг хэсэг орон сууцны үнийн өсөлт болж хувирна.

Тиймээс логикийг эсрэгээр нь эргүүлье. Байрны араас хөөцөлдөж байгаа мөнгийг бүү татаасла. Шинэ байр бий болгохыг дэмж. Шинээр байгуулагдах Орон сууцны банк энд түүхэн боломжтой.

Тэр банкны амжилтыг: “Хэдэн хүнд хямд зээл өгсөн бэ?” гэж биш, “Манай санхүүжилтээр зах зээлд хэдэн ШИНЭ, боломжийн үнэтэй орон сууц нэмэгдэв?” гэж хэмждэг болъё. Төр инженерийн дэд бүтэц, газраа шийднэ. Орон сууцны банк барилгын урт хугацааны санхүүжилт, баталгааг дэмжинэ. Хувийн компаниуд өрсөлдөж барина. Арилжааны банкууд иргэдийн төлбөрийн чадварыг үнэлж ипотекийн зээл олгоно.

Ингэж байж төрийн нэг төгрөг үнийг хөөрөгдөх бус, нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлэхэд ажиллана.

Сингапурын орон сууцны бодлогын гол сургамж ч энд бий. Сингапурын амжилтын нууц нь ердөө “хямд ипотек” биш. Газар, дэд бүтэц, орон сууцны нийлүүлэлтийг урьдчилан төлөвлөж, олноор нь бий болгоод, дараа нь иргэдэд өмчлөх боломж олгосонд оршино. Монгол Сингапурыг хуулбарлах шаардлагагүй. Харин зарчмыг нь ойлгох хэрэгтэй: Эхлээд нийлүүлэлт. Дараа нь санхүүжилт.

Хоёр дөрөө — нэг чиглэл

Монгол Улс дэлхийн нефтийн үнийг тогтоож чадахгүй. Хятадын эдийн засгийн өсөлтийг бид шийдэхгүй. Дэлхийн хүүг ч бид өөрчлөхгүй.

Харин өөрсдийн бодлогын зөрчлийг бид засаж чадна. Засгийн газар эрэлтийг тасралтгүй тэлж байхад Монголбанк дангаараа инфляцийг тогтвортой ялж чадахгүй.

Нөгөө талаас инфляц үүсгэх бодлого явуулчихаад Төв банкнаас хямд мөнгө, бага хүү шаардаж болохгүй.

Төсвийн бодлого + мөнгөний бодлого + нийлүүлэлтийн шинэчлэл нэг чиглэлд ажиллах ёстой. Асуудал нь Монголбанк зөв үү, Засгийн газар зөв үү гэдэгт биш.

Харин энэ хоёрын бодлогын зөрчлийн үнийг Монголын иргэдээр төлүүлэхгүй байх тухай юм.

Учир нь нэг хөлөөрөө тоормосоо гишгээд, нөгөө хөлөөрөө хаазаа нэмсэн машин хол явахгүй.

Харин осолд орох эрсдэлтэй.