Хууль гууль болох цагт

Ардчилал бол эрх чөлөө ба хариуцлагын нэгдэл

Монгол ардын нэгэн хэлц үг бий. “Хууль гууль болж, цааз нь цаас болох” гэж. Энэ нь хууль, цааз оршин байгаа ч хэрэгжихгүй, үнэ цэнээ алдахыг хэлдэг. Гууль бол зэс, цайрын хайлш бөгөөд алт шиг гялалздаг ч түүнээс хавьгүй үнэ цэн багатай. Үүнтэй адил хэрэгждэггүй хууль гаднаа хууль мэт боловч агуулгаараа хоосон юм.

Монгол Улс ардчилсан тогтолцоонд шилжээд 36 жил болж байна. Бид олон намын тогтолцоотой, чөлөөт сонгуультай, парламенттай, Үндсэн хуулийн цэцтэй, хараат бус байх учиртай шүүхтэй, хувийн өмчтэй, зах зээлийн эдийн засагтай болоод байна.

Гэсэн хэдий ч хууль журам нь хүн бүрд адилхан үйлчлэхгүй байна. Төрийн өмч, хөрөнгөтэй холбоотой томоохон хэргүүд олон жил шийдэгдэхгүй байна. Улс төрийн эрх мэдэл, танил тал нь эдийн засгийн давуу эрх олж авах гол хэрэгсэл боллоо. Яагаад?

Энэ асуултад хариулахын тулд бид эдийн засгийн өсөлтийн статистикаас цааш гүн харж, Монголын төрийн институцийн чанарыг үнэлэх шаардлагатай.

Олон улсын үзүүлэлтүүд юуг хэлээд байна.

Авлига: Авлигын гэмт хэргийн тоог бус, төрийн салбар дахь авлигын тухай шинжээчид болон бизнесийнхний төсөөллийг үзүүлдэг Transparency International байгууллагын Авлигын төсөөллийн индексээр Монгол Улс 2015 онд 100 онооноос 39-ийг (168 орноос 80-рт) авч байсан бол 2025 онд 31 оноогоор 182 орноос 124 дүгээр байрт оржээ. Арван жилийн дотор ингэж хол арагшаа  үсэрсэн хандлага үнэхээр анхаарал татна.

Шүүх: Хуулиа хэрхэн мөрдөж буйг харуулдаг World Justice Project байгууллагын индексээр Монгол Улс 2025 онд 143 орноос 67 дугаарт орж, боломжит нэг онооноос 0.53-ыг авчээ. Ерөнхий үзүүлэлт харьцангуй тогтвортой явж ирсэн ч шүүхийн хараат бус байдал, шүүн таслах ажиллагаанд төрөөс зүй бусаар нөлөөлөхөөс хамгаалах зэрэг үзүүлэлт унасаар байна.

Эдгээр нь зүгээр нэг олон улсын байгууллагын дүгнэлт биш. Монголын иргэд, аж ахуйн нэгжүүдийн өдөр тутмын амьдралд тулгарч буй асуудлын учир шалтгааныг ойлгоход туслах үзүүлэлтүүд юм.

Хууль дүрэм нь байна. Харин тэдгээрийг сахиулж чадаж байна уу?

Институцийн эдийн засгийн онолыг үндэслэгчдийн нэг, Нобелийн шагналт Дуглас Норт институцийг нийгмийн харилцааны хязгаарлалт, дүрэм гэж тодорхойлсон юм. Хууль, журам, гэрээг бол албан ёсны дүрэм, харин зан заншил, уламжлал, нутаг ус, танил талын харилцааг албан бус институц гэж нэрлэжээ. Харин энэ албан бус дүрэм нь нийт дүрэм журам бодит амьдрал дээр үйлчлэхэд онцгой нөлөөлдөг болохыг тогтоожээ.

Монголд хууль, журам дутаагүй. Харин тэдгээрийг хэрэгжүүлэхэд улс төрийн нөлөө, танил тал, эрх мэдэлтэй бүлэглэлүүдийн ашиг сонирхол нөлөөлдөг гэх шүүмжлэл тасрахгүй байна.

Эдийн засагч Дарон Ажемоглу, улс төр судлаач Жеймс Робинсон нар институцийг хүртээмжтэй (inclusive) болон мөлжлөгийн шинжтэй (extractive) гэж ялган тайлбарладаг. Тэд Саймон Жонсонтой хамт институц ба хөгжил цэцэглэлтийн талаарх судалгаагаараа 2024 оны эдийн засгийн Нобелийн шагнал хүртсэн. Хүртээмжтэй институц нь олон хүнд боломж олгож, шударга өрсөлдөөнийг дэмждэг бол мөлжлөгийн шинжтэй институц нь улс төр, эдийн засгийн эрх мэдэл, өгөөжийг цөөнхийн гарт төвлөрүүлдэг.

Монголын институцүүд

Иргэд сонгуульд оролцож, үзэл бодлоо илэрхийлж, өмчтэй болж, бизнес эрхэлж болно. Гэтэл улс төрийн намын санхүүжилт, төрийн өмчийн удирдлага, төрийн шийдвэр гаргах үйл явц хангалттай ил тод биш байгаа нь тэгш боломж, шударга өрсөлдөөний талаар эргэлзээ төрүүлсээр байна.

Монгол Улсын Их Хурлаас Хөгжлийн банк, нүүрсний асуудал, боловсролын сан, төрийн өмчит компаниудтай холбоотой гэх мэт нээлттэй сонсголуудыг сүр дуулиантай явуулсныг эргэн санацгаая. Олон баримт дэлгэгдэж, олон хүн тайлбар өгч, олон нийт ч анхааралтай ажигласан. Харин дараа нь юу болов? Ямар асуудлыг мөрдөн шалгасан бэ? Аль нь шүүхэд шилжсэн бэ? Хэний буруутай үйлдэл тогтоогдож, ямар хариуцлага хүлээлгэсэн бэ? Хамгийн гол нь дахин ийм хэрэг гарахаас сэргийлж ямар дүрэм, журам өөрчилсөн бэ?

Парламентын сонсголын үр дүнг хэн хэр чанга дуугарсан, хэдэн өдөр хэвлэлээр шуугиснаар хэмжих учиргүй. Харин ямар шийдвэр гарч, хэрхэн хэрэгжиж, хэнд ямар хариуцлага тооцсоноор хэмжих ёстой.

Эрдэнэбилэгизм: Нэг хүний тухай асуудал биш

Би өмнө нь гурван ч нийтлэл бичиж “Эрдэнэбилэгизм” хэмээх Монголын ардчиллын шинэ үзэгдлийг хөндсөн. Энэ бол зөвхөн Худалдаа, хөгжлийн банкны эзэнтэй холбоотой Д. Эрдэнэбилэг гэдэг нэг бизнесмэний тухай биш. Улс төрийн эрх мэдэл, санхүүгийн нөлөө, төрийн шийдвэр гаргалт хоорондоо хэрхэн холбогдох болсон тухай нийтлэг асуудал юм.

Д. Эрдэнэбилэгийг гадаадад зорчихтой холбоотойгоор гурван тэрбум төгрөгийн барьцаа байршуулж, хоёр долоо хоногийн хугацаатай эмчилгээнд явахын нь зөвшөөрсөн, тэр олон жилээр гадаадад бүгж байгаад саяхан ирсэн сурагтай. Тэгвэл тэр барьцаа яг ямар эрх зүйн статустай байсан бэ? Тогтоосон нөхцөлийг биелүүлсэн үү? Дараа нь ямар шийдвэр гарсан бэ? Тэгээд тэр гурван тэрбум төгрөг хаачсан бэ?

Эдгээр асуултад төр албан ёсны БАРИМТААР хариулах ёстой.

Мэдээж хэнийг ч шүүхээр гэм буруутай нь тогтоогдоогүй байхад гэмт хэрэгтэн гэж үзэж болохгүй. Гэхдээ төрийн байгууллага өөрийн гаргасан шийдвэр, түүний хэрэгжилтийг хуулийн хүрээнд тайлбарлах үүрэгтэй.

Олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр шуугиж буй бусад хэргүүд ч институцийн талаар өөр өөрийн асуултыг тавьж байна.

Оюу Толгойн асуудал нь хэлэлцээний ил тод байдал, гэрээний тогтвортой байдал, төрийн хяналт, маргааныг урьдчилан таамаглаж болохуйц журмаар шийдвэрлэхийн ач холбогдлыг харуулдаг.

Khan Resources компанийн маргаан нь ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл, өмчийн эрх, олон улсын арбитрын шийдвэрийн үр дагаврыг сануулдаг.

Lex Oil гэх шатахууны компанитай холбоотой нэг тэрбум ам.долларын залилан гарсан гэх мэдээлэл олон улсын хэвлэлээр нийтлэгдсэн. Харин Монголд энэ асуудлын талаар харьцангуй цөөн мэдээлэл гарч, хэрхэн шалгаж, шийдвэрлэж буй нь тодорхой бус байна.

Мөн Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан хоёр ч хүнтэй холбоотой, АНУ-д үл хөдлөх хөрөнгө хууль бусаар худалдан авсан гэх тус тусдаа мэдээлэл олон улсын хэвлэлд үе үе гарч ирсэн.

Эдгээр бүх асуудлын явц, үр дүнгийн талаар Монголын эрх бүхий байгууллагууд олон нийтэд тодорхой тайлбар өгөх шаардлагатай.

Энэ бүгдийг ижил хэрэг, эсвэл нэг төрлийн институцийн доголдлын нотолгоо гэж үзэж болохгүй. Тус бүрийн бодит баримт, оролцогч талуудын хариуцлага, хууль эрх зүйн үр дагаврыг тус тусад нь шалгах ёстой.

Улаанбаатар хотын газар олголт, хот байгуулалтын маргаанууд ч мөн адил. Үнэ цэнтэй газрыг хэн, ямар үндэслэлээр авдаг вэ? Шийдвэр нь хэр ил тод байдаг вэ? Иргэд түүнийг эсэргүүцэж, хянуулах ямар боломжтой вэ?

Энэ бүхний цаана нэг л үндсэн асуулт байна. Монголд хууль журам хүн бүрд адилхан үйлчилж, шийдвэр гаргасан хүмүүс хариуцлага хүлээдэг үү? Эсхүл “хууль нь гууль болж, цааз нь цаас” болчихсон уу?

Даргыг солих нь хангалтгүй

Монголын улс төрд нэг даргыг нөгөөгөөр солихыг шинэчлэл гэж ойлгох нь түгээмэл. Гэтэл шинэ хүн хуучин дүрмээр, хуучин ашиг сонирхол, хяналтгүй эрх мэдлийн орчинд ажиллавал юу өөрчлөгдөх вэ?

Нөгөө талаас хууль, журмыг өөрчилсөн нэрээр буруутай үйлдлийг шалгахгүй, хариуцлага алдсан хүмүүсийг хариуцлагаас чөлөөлж болохгүй.

Монголд хууль дүрмээ ч өөрчлөх, тэдгээрийг зөрчсөн тоглогчдод ч хуулийн дагуу хариуцлага тооцох шаардлагатай.

Энэ бүхнийг яаж засах вэ?

Нэгдүгээрт, УИХ-ын томоохон сонсгол бүрийн дараа гарсан дүгнэлт, холбогдох байгууллагад шилжүүлсэн материал, өгсөн зөвлөмж, хэрэгжилт, шийдвэрлэгдээгүй асуудлыг нийтэд нээлттэй мэдээлдэг тогтолцоо бий болгох хэрэгтэй. Телевизийн камер унтарсны дараа юу болсныг иргэд мэддэг байх ёстой.

Хоёрдугаарт, улс төрийн намуудын санхүүжилт, төрийн худалдан авалт, газар олголт, төрийн өмчит компаниудын томоохон шийдвэрүүдийг иргэд хайж, шалгаж, харьцуулж болохуйц хэлбэрээр ил тод болгох шаардлагатай.

Гуравдугаарт, шүүх, прокурор, мөрдөн шалгах байгууллагын хараат бус байдлыг хамгаалахын зэрэгцээ мэргэжлийн хариуцлагыг нь тодорхой болгох ёстой. Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа, гарсан шийдвэр, түүний хэрэгжилтийн талаарх хуулиар зөвшөөрөгдсөн мэдээлэл нийтэд нээлттэй байх учиртай.

Дөрөвдүгээрт, өмчийн эрх, гэрээний хэрэгжилт, шударга өрсөлдөөнийг төрийн үзэмж, дур зоргын шийдвэрээс хамгаалах хэрэгтэй. Иргэд, аж ахуйн нэгжүүд төрийн шийдвэрийг хараат бус шүүхээр хянуулж, эрхээ бодитоор хамгаалуулах боломжтой байх ёстой.

Эцэст нь, институцийн чанарыг хэдэн хууль баталсан, хэдэн байгууллага байгуулсан, хэдэн дарга сольсноор бус, хууль хүн бүрд хэр адилхан үйлчилж, иргэдийн эрх бодитой хэр хамгаалагдаж байгаагаар хэмжих ёстой.

Монголд заавал илүү том төр хэрэггүй. Харин үндсэн үүргээ шударга, тогтвортой, үр дүнтэй гүйцэтгэдэг чадвартай төр хэрэгтэй.

Ардчилал бол дөрвөн жилд нэг удаа санал өгөх төдий зүйл биш. Төрийн шийдвэр гарахаас өмнө иргэд мэдээлэлтэй оролцож, гарсны дараа хэрэгжилтийг нь хянаж, эрх мэдлээ урвуулан ашигласан бол хуулийн дагуу хариуцлага нэхдэг тасралтгүй үйл явц юм.

Монголын хөгжлийн дараагийн шат зөвхөн улс төрийн удирдагчдыг солихоос хамаарах ёсгүй.

Бид хууль дүрмээ шударга болгож, түүнийг хэрэгжүүлдэг институцээ бэхжүүлж, хууль дүрэм зөрчсөн хэн боловч хуулийн дагуу хариуцлага хүлээдэг болох учиртай.

Хүчирхэг институц бол хөгжилтэй Монголын үндэс юм.